Marieke Eyskoot:
Dat ik met mijn agentschap op een uitje ging. Heel leuk. We gingen naar Vrienden van Amstel Live met z’n allen in één bus. Dat was al heel duurzaam. Maar er was ook heel veel snoep mee. En dat toevallig daar ook best wel wat zakken vegan snoep bij zaten. Was ik heel blij mee. Daar zat dus geen varkensgelatine in. En dat dat ook ongeveer de populairste waren. Dus apenkoppen en biggetjes en zo, heel fijn.

En dat topacteur Eva van der Gucht in een interview in Het Parool zei—toen het over meningen over je postuur ging en corrigerend ondergoed—: als het alleen gaat om hoe iemand vindt dat een vrouw of actrice eruit zou moeten zien, dan denk ik: nee, hou op, daar heb ik geen zin in. Ik hoef niet gecorrigeerd te worden. Zo blij van.

Dit zijn een paar van de duurzame dingen die mij raakten deze week. Maar wat beweegt mijn gast als het over duurzamer leven gaat? Welkom bij Dit is een goede podcast voor een duurzamer leven. Wat goed dat je luistert. Mijn naam is Marieke Eyskoot. Ik ben duurzame lifestyle-expert, spreker en presentator van events en op televisie.

En vanuit de Hortus Botanicus in Amsterdam bespreek ik elke week met een gast wat je tegenkomt als je je leven probeert te verduurzamen. Waar loop je tegenaan? Hoe voel je je daarover? Wat betekent het om duurzaam te zijn? Waar ben je niet trots op? Waarop wel? Wat geeft je hoop?

We delen tips, maar we duiken ook in wat nou maakt dat we doen wat we doen, zodat het anders kan. Hopelijk heb je hier iets aan, want we moeten aan de slag om de wereld te redden—eigenlijk wel. En nou ja, heel gaaf dat we dat kunnen doen. Met z’n allen doen we dat natuurlijk: wij, jullie als luisteraars, en ook onze gast van vandaag. En dat is niemand minder dan Sanne Vogel.

Sanne is acteur, regisseur, scenarioschrijver—echt een alleskunner. Ze maakte veel theater, ook samen met haar broer. Ze schitterde in series. Ik kan me jou als jonge Annie M.G. echt nog heel goed herinneren. Ze speelde in grote publieksfilms als Verliefd op Ibiza en Het Schnitzelparadijs en ging die vervolgens zelf regisseren. De films Hartenstraat, Brasserie Valentijn en Zomer zonder mama deden het allemaal heel goed.

Maar Sanne is ook een zeer sociaal betrokken iemand. Ze verwelkomde vluchtelingen op Amsterdam Centraal en nam er ook twee in huis. Daar gaan we het zeker ook over hebben. Ze is ook een echte foodliefhebber: ze maakte kookseries en schreef een weekendkookboek, De Seizoenen van Vogel. Oh, en ze houdt heel erg van katten. Je schrijft volgens mij op dit moment ook een roman over een meneertje, toch?

Klopt. Eigenlijk is dus: alles is leuk aan Sanne Vogel. Welkom.

Sanne Vogel:
Dankjewel.

Marieke Eyskoot:
Fijn dat je er bent, hier.

Sanne Vogel:
Leuk om hier te zijn. Ja, ik ben hier heel weinig geweest. En ik denk nu ik hier ben: het is een heel winderige avond, dus wie weet hoor je dat ook wel. Het is bijzonder om hier te zijn met zo die storm om je heen.

Marieke Eyskoot:
Ja, en ook een beetje…

Sanne Vogel:
Ja, maar het voelt hier wel beschut ook.

Marieke Eyskoot:
Sanne Vogel:
Ja, maar ik vind het dus ook spannend om in een glazen kast te zitten als het heel hard waait. Maar ik bedoel: dit staat er al heel lang.

Marieke Eyskoot:
Ik beloof dat het goed komt.

Wij kennen elkaar ook al best een tijdje—sinds 2011, in elk geval ongeveer, zat ik me te bedenken. Omdat ik het eerste exemplaar van mijn eerste boek, Talking Dress, over eerlijke kleding, aan jou uitreikte. Dat was in 2011, dat is 13 jaar geleden.

Sanne Vogel:
Ja, dat is echt lang. Echt hè. Dat is echt heel lang.

Marieke Eyskoot:
Ik vroeg me af: is het leven voor jou nu heel anders dan toen?

Sanne Vogel:
Ja. Alles is anders. Ik ben moeder van een tweeling. Ik ben de stad uitgegaan. Ik was altijd overal, met iedereen, en nu ben ik eigenlijk veel meer naar binnen gekeerd. Ja, het is wel echt anders.

Marieke Eyskoot:
Waarom ben je de stad uitgegaan?

Sanne Vogel:
Nou, dat begon eigenlijk toen ik zwanger was. Ik vond de stad heel vies. Ik zag alleen maar overal die—en al die geuren van eten, wat ik normaal heel lekker vond, vond ik toen heel moeilijk. Moest ik echt van overgeven. En toen dacht ik: ik hou nu niet van de stad, maar dat komt alweer terug als die kinderen er zijn.

Maar het is nooit helemaal teruggekomen. En toen de kinderen begonnen met lopen… Ja, ik woonde naast een winkelstraat, naast de markt, en de crèche ging… ze gingen gewoon allebei de andere kant op. Dus dan rende de ene de ene kant op en de andere de andere kant. En ik heb gewoon meerdere keren huilend op straat gezeten dat ik dacht: ik kan dit niet. Met alle prikkels van de stad en alle prikkels van de kinderen. En dan ook nog toch wel weer back on track willen gaan met mijn carrière. Dus ik kon gewoon de prikkels van de stad niet aan. Daar kwam het eigenlijk op neer.

En op het moment dat wij de stad uit verhuisden—ik woon nu in een heel klein dorp, tussen Utrecht en Hilversum, dus wel nog in de Randstad maar wel in een dorp—en dan fiets ik gewoon door het bos en ik hoor niks als ik thuis ben. Dat is echt heel goed voor me. Ik hoor niks als ik thuis ben. Ja, dat is echt heel goed voor me.

Marieke Eyskoot:
Er was ook voor mijn gevoel nog een duurzame reden voor jou om te gaan.

Sanne Vogel:
Om te verhuizen? Nou ja, wij woonden in Amsterdam Oud-West. Dat is de laagstgelegen buurt van Amsterdam.

Marieke Eyskoot:
Je bedoelt laagstgelegen ten opzichte van waterpeil.

Sanne Vogel:
Ja. Dus wij maakten ons wel zorgen over die gigantische stortbuien. Maar er was ook een tijd dat onze straat overstroomde. Toen hebben ze alle rioleringen verlegd en toen ging het wel goed, maar ik kan me echt beelden herinneren van een zwangere buurvrouw die op een put stond omdat anders die put omhoog schoot. En dat is allemaal verlegd.

Maar ik dacht: ja, het wordt steeds heftiger. Dus ik wil… ik durf hier niet… Het was ook veel te klein hoor, het huis, maar wij wilden heel graag iets boven NAP. Ik mag van mijn vriend dat niet meer altijd overal zeggen—ik zeg het wel—hij zegt: nee, dat moet je niet. Ik weet ook niet waarom dat eigenlijk niet mag zeggen. Maar ja, ik maak me gewoon zorgen over die stijgende zeespiegel, en hij ook. En nu zitten we net boven NAP. En ik dacht: over dertig jaar is het soort Bloemendaal waar het water…

Dus dat was ook wel echt een zorg. Dat we dachten: we gaan niet iets kopen, ook niet dicht bij een rivier. Het is gek wel dat je zo gaat nadenken, maar…

Marieke Eyskoot:
Ik wou net zeggen: wat doet dat met je, dat dit ook overwegingen zijn?

Sanne Vogel:
Nou, het voelt een beetje dat ik denk: ja, wij maken deze keuze nu omdat we er heel erg mee bezig zijn, maar heel veel mensen zijn er niet mee bezig. En die kopen een huis ergens op zinkend land. En dan ben je helemaal blut en betaal je een hypotheek. Of—en heel veel mensen kunnen niet eens een huis kopen.

Dus het voelt ook als een soort privilege dat ik er überhaupt over kan nadenken.

Marieke Eyskoot:
Ja, en dat je de middelen hebt om zo’n keuze te maken.

Sanne Vogel:
Precies. Dus dat voelt ook echt… ja, dat voelt echt gek of zo. Weet je, als vrienden zeggen: “Ja, ik ga een huis kopen ergens in Noord-Holland,” dan denk ik: nee, niet doen. Maar ik wil het ook niet meteen zeggen.

Marieke Eyskoot:
Een soort van doemheftig scenario schetsen.

Sanne Vogel:
Ja, maar het is het wel. Als je gewoon wat rapporten leest, moet er wel heel veel gebeuren. We willen niet een heel groot gedeelte van ons land verdwijnen. En als je iets wil kopen wat je misschien ook nog je kinderen iets mee kunnen doen of zo…

Maar het doet me ook heel erg nadenken over überhaupt het hele systeem waar wij in zitten.

Marieke Eyskoot:
Op welke manier?

Sanne Vogel:
Dat sommige mensen een huis kunnen kopen, andere mensen niet. Dat sommige mensen een huis kunnen nalaten voor hun kinderen. Sommigen ook niet. Dat er mensen zijn met fulltime banen—jongvolwassenen—die terug bij hun ouders gaan wonen omdat ze dan kunnen sparen, omdat ze dan misschien een huis kunnen kopen.

Ik was 24 toen ik mijn eerste huis kocht. Het waren totaal andere hypotheekvoorwaarden. Als ik het drie jaar later had geprobeerd, had ik dat niet kunnen doen.

Marieke Eyskoot:
Hoe oud ben je nu?

Sanne Vogel:
Bijna veertig. Ik dacht toen gewoon heel erg: ik moet een huis kopen. Dat was omdat ik misschien drager was van een borstkankergen. En op het moment dat ik dat zou testen en ik zou het hebben, dan zou ik geen hypotheek meer kunnen krijgen. Dus daar ben ik heel jong mijn eerste huis gaan kopen, waar ik nu uiteindelijk heel veel profijt van heb gehad.

En ik ben inderdaad drager van dat gen ook. Dus het was de beste keuze die ik kon maken. Maar die keuze is er helemaal niet meer voor mensen.

Marieke Eyskoot:
En bijvoorbeeld ook niet als je hier nieuw in het land komt.

Sanne Vogel:
Dan al helemaal niet.

Marieke Eyskoot:
Het doet mij namelijk ook denken aan je huis openstellen voor vluchtelingen. Neem ons even mee terug naar hoe dat ging.

Sanne Vogel:
Ja, oké. Ik maakte me heel erg zorgen. Wanneer was dit? 2018, denk ik. Het hoogtepunt van alle bootjes die constant naar Griekenland kwamen met vluchtelingen. Vooral uit Syrië, maar ook uit Irak en soms ook uit Afrikaanse landen.

Ik zag de hele tijd beelden op de televisie en op social media van die bootjes die maar aankwamen met al die mensen. Ik had heel erg het gevoel dat ik iets moest doen. En het ging ook de hele tijd over vluchtelingen. Het ging niet over mensen, het ging over vluchtelingen. En als het vluchtelingen zijn, dan is het… neem je een soort van een stukje mensheid af.

En toen ben ik op een gegeven moment op Centraal Station elke avond gaan helpen, want via een vriend van mij hoorde ik dat er heel veel treinen aankwamen in Amsterdam, want de grens naar Europa—de grenzen die heel lang dicht waren—die gingen op een gegeven moment open. En dan waren er allemaal gezinnen en mensen die kwamen daar aan en die wisten gewoon niet waar ze heen moesten. Dus er hadden gezinnen in hoekjes van het Centraal geslapen.

En toen waren er wat mensen daar naartoe gegaan. En de volgende dag ben ik daar met een andere vriend ook naartoe gegaan. En daar vingen we mensen op. En die brachten we naar een hoek. En daar gaven we ze eten, drinken. Hielpen we ze naar de juiste bussen die bovenop het Centraal gingen naar de tijdelijke opvang waar ze zich moesten melden. En we gaven simkaarten. Hele basale dingen als schone onderbroeken en sokken.

En toen, op een avond, was daar een jongen die heel goed Engels kon en daar had ik een enorme klik mee. Hij heet—oeja, ik noem hem Moyert, omdat ik het ook nog nooit goed… niemand kan het hier ooit goed uitspreken, maar ik noem hem Moyert.

Ik vroeg van de week aan hem: vind je het eigenlijk erg dat ik je nou al die jaren nog steeds zo noem? Omdat mijn kinderen hem nu ook zo noemen. Hij zei: nee, nee, dat vind ik fijn.

En hij was toen 18 en hij had duizend dollar—euro—bij zich. En hij durfde niet naar het kamp, want hij was bang dat het gestolen zou worden.

Marieke Eyskoot:
Dus hij ging niet naar de tijdelijke opvang?

Sanne Vogel:
Nee.

Marieke Eyskoot:
En waar kwam hij vandaan?

Sanne Vogel:
Syrië. En ik had enorm klik met hem. Hij ging ook de hele avond mee vertalen, want heel veel mensen spreken geen Engels. Dus hij ging ook de hele avond mee vertalen.

En toen zei ik tegen hem—weet je, hij wou een hotel boeken want hij durfde niet met dat geld naar die opvang. Maar ja, een hotel was ongeveer de helft van zijn geld meteen kwijt. En alles zat vol. Dus ik zei: kom gewoon mee. Je mag gewoon op een luchtbed slapen in mijn huis. En dan kijken we morgen even verder.

En toen lag ik in mijn bed en toen kreeg ik een berichtje: “Thank you for taking care of my son.” Van zijn vader. Die nu overleden is.

En toen dacht ik: ja. Want hij had de hele avond gepraat aan de keukentafel, had me alles verteld over die reis, op dat bootje. Over hoe die de “Find My Friend” aan heeft staan voor zijn ouders, maar hoe die dat uitzette net voordat hij vanuit Turkije dat bootje instapte. En dan krijg ik opeens een bericht van die vader.

En toen dacht ik: ja, jeetje man. Dan zie je je kind zo. En niet al hun kinderen, behalve hun dochter—want voor haar was het gevaarlijk. Maar al hun kinderen moesten weg. Want anders moesten ze voor een… gaan vechten.

Marieke Eyskoot:
In het leger.

Sanne Vogel:
Ja. Dat berichtje raakte me gewoon heel erg.

En toen heb ik naar die vader iets gestuurd: vanaf nu is hij mijn familie. En is hij als een broertje voor mij. En ik heb dat gewoon besloten toen, op dat moment. En dat is hij nog steeds. Morgen komt hij weer logeren.

En uiteindelijk is ook Amir—dat is een jongen die hij op die reis is tegengekomen—die is ook bij mij komen slapen.

Uiteindelijk was hij naar de tijdelijke opvang gegaan. Dat was een—kamp is een naar woord, maar dat is hoe zij het zelf noemen. Het was in een oud kantoorgebouw, eventjes. Maar toen werden ze naar tenten gebracht in Nijmegen, wat uiteindelijk door de ombudsman mensonwaardig is verklaard. En waar mensen zaten midden in de winter in tenten. Het was echt heel deprimerend.

Dus op het moment dat ze daarheen moesten, heb ik ze opgehaald en toen zijn ze gewoon een periode gebleven. Moyert een paar maanden, Amir een maand. Maar ik woonde op—ik had later mijn huis iets uitgebouwd, maar toen was het nog 62 vierkante meter met één slaapkamer.

Dus zij lagen op een luchtbed in de woonkamer. Op een gegeven moment was het ook wel te veel. Dat vonden ze zelf ook, omdat ze zagen dat het voor mij niet meer goed was. Omdat ik dan ook de hele tijd met hen nog tot midden in de nacht wilde praten. En moest ik de volgende ochtend weer werken. Het was gewoon te veel.

Ik vond het heel vanzelfsprekend dat het zo ging. Nu heb ik kinderen en zou dat… zou ik… ik zou er nu geen ruimte voor hebben. Terwijl het nu ook heel hard nodig is. En ik voel…

Marieke Eyskoot:
Ik kan me voorstellen dat dat een bepaald… ja, dat voor…

Sanne Vogel:
… me schuldig over. Heel erg. Want ze zaten heel lang nog in verbouwing. Nu is die verbouwing zo goed als—de schilders zijn nu de laatste week nog dingen aan het schilderen—en dat ik dan steeds denk: ik heb er nu wel fysieke ruimte voor, maar ik heb er geen ruimte voor. Ik heb twee kleine kinderen en ben herstellende van allemaal zware operaties van dat gen.

Dus het is heel logisch dat ik er geen ruimte voor heb, maar ik vind het heel moeilijk. En dan nog…

Ja, ik vind dit heel herkenbaar.

Marieke Eyskoot:
Ja, dat er allemaal hele goede redenen zijn om bepaalde verantwoordelijkheden niet te nemen en toch het gevoel te hebben dat het eigenlijk wel zou moeten. Heel herkenbaar. Zelfs als ik me heel schuldig voel—

Sanne Vogel:
… dat ik maar één keer naar de A12 ben geweest. Oh ja, ik mag ook zo over A12. Ik lag op de operatietafel. En ik heb zelfs mijn operatie twee weken verzet zodat ik in ieder geval nog naar een belangrijk stuk kon. Maar ja, enorm schuldgevoel. Wat ik vind dat ik dan te weinig doe.

Marieke Eyskoot:
Ja. En te weinig… laten we het even over hebben.

Marieke Eyskoot:
Enig—te… laten we het even over hebben. Ja. Dat dit gebeurd is. Je hebt de beslissing… je hebt een beslissing genomen.

Sanne Vogel:
Je bedoelt qua operaties?

Marieke Eyskoot:
Ja.

Sanne Vogel:
Nou ja, wat ik dus net al zei: ik ben drager van het gen BRCA1—of tenminste, het is een mutatie; iedereen heeft genen, maar het is een mutatie ervan. Ik weet niet eens precies hoe ik het moet uitleggen. Maar ik had 80% kans op borstkanker. En tussen de 40 en 60% kans op eierstokkanker vanaf mijn veertigste.

En die borstkankerkans had ik eigenlijk al vanaf 25 of zo. En dat liep ook steeds meer op. Mijn oma is daaraan overleden. Mijn tante is daaraan overleden. Heel veel zussen van mijn oma zijn er ook aan overleden. Die heb ik dus ook nooit gekend.

En ik heb heel lang gedacht: ik laat het lekker niet testen. Want ik heb borstcontroles elk jaar en ik leef in een tijd dat ze je toch wel makkelijk bezig kunnen maken als je er snel bij bent. Totdat ik anderhalf jaar geleden weer voor zo’n borstcontrole ging. Ik werd teruggeroepen door de arts en ik dacht: nu is het mis. En die zei: “Niet schrikken, er is niks mis, maar waarom laat je het niet testen?”

Dus toen zei ik wat ik net zei: je zei het al vroeg: borstkanker—grote kans dat je dat overleeft als we er goed op tijd bij zijn—maar het is wel een hele heftige vorm van borstkanker. Maar die eierstokkanker: op het moment dat je dat krijgt, zien we dat pas op het moment dat het te laat is en dan hebben je kinderen geen moeder meer.

Dat is nooit eerder zo heftig gezegd, maar ik denk dat ze ook een beetje hebben meegewacht dat ik zelf moeder was geworden en dat ik echt tegen die veertig aan kwam. En vanaf dat moment dacht ik: die eierstokken moeten eruit, hoe dan ook.

En toen dacht ik: nou, natuurlijk in ieder geval alleen die eierstokken… Nee, dat dacht ik vóórdat ik het… Ik moest eerst testen of ik het had. 50% kans wel, 50% kans niet.

Dat duurde een paar maanden, want er was iets misgegaan. Dat is lang. Twee maanden duurde het. Normaal duurt het een maand, maar er was iets… ik weet ook niet—was het ergens in de koelkast blijven staan, whatever.

En toen ik hoorde—nee, daarvoor dacht ik de hele tijd: als ik het heb, dan doe ik alleen die eierstokken eruit en laat ik die borsten gewoon zitten. En op het moment dat ze mij belden: “Je hebt het,” dacht ik: oh ja, die borsten moeten ook zo snel mogelijk eraf.

Ik dacht toen dat het dat was, maar dat is het niet. Het is het verwijderen van borstweefsel. Het is niet “borsten gaan eraf”, want dat klinkt zoals ik het altijd zag: dat je plat bent met twee grote hechtingen. Dat is niet zo.

En toen begon er een heel lange zoektocht naar hoe of wat. En ik wilde zo snel mogelijk die eierstokken eruit.

Maar ik was erachter gekomen dat je een operatie kon doen dat je geen siliconen hoefde als je reconstructie wilde: dat ze je eigen lichaamsvet konden gebruiken van je buik. Nu had ik een tweeling in mijn buik gehad, en een soort verschrikkelijke zwemband die ik niet weg kreeg. Dus ik dacht: mooi. Dan is die nu nog nuttig voor iets.

En dat bleek ook zo te zijn. Dus echt mijn hele buik—ja, die hebben ze gebruikt om een borst mee te maken. En pas daarna konden mijn eierstokken eruit, want dat gaat door hetzelfde gebied en het kan zijn dat je anders aderen raakt die je nodig hebt, want het moet allemaal aan elkaar voor de bloed…

Marieke Eyskoot:
Je vertelt het redelijk monter, wel.

Sanne Vogel:
Ja, maar het is super… Ik ben door allemaal fases geweest en het is super pittig. Poeh. Maar het is zo… ja, dan moet het toch gaan.

Marieke Eyskoot:
Maar het is gewoon zo gelukt dat je dit kan doen.

Sanne Vogel:
En dat ik niet, zoals mijn tante, de kinderen kwijt… of afscheid moet laten. Of dat mijn kinderen geen wezen hoeven te worden zoals mijn vader was.

Marieke Eyskoot:
Fantastisch.

Sanne Vogel:
Dus al deze operaties zijn zwaar en shit. Niet leuk. Maar ik ben zó dankbaar dat dit kan. Het was gewoon een heel heftig jaar, afgelopen jaar. Waarin je dus ook heel veel op een soort reservebank aan het wachten bent. Totdat je weer kan gaan leven, kan… ja ja. Dat je kinderen weer kan optillen. Dat je naar een Albert Heijn af kan. Dat je gewoon—dat je hersenen het weer doen om gewoon goed te kunnen schrijven. Gewoon alles staat even op stil.

Maar dat is een jaar. En dan krijg ik dus een heel leven voorbij terug.

Want ze hebben uiteindelijk ook wel gevonden: eerste onrustige cellen op mijn eileiders. Dus de kans is heel groot, zegt de gynaecoloog, dat als ik daar twee jaar mee had gewacht, dat het dan gewoon—geen onrustige cellen meer waren, maar echt ontwikkelde kankercellen.

Ja, dat is wel… de kans is wel heel groot dat dat was geworden. Het is niet 100%—het kan ook kunnen dat dat gewoon onrustig daar was gebleven. Maar hij zei…

Want ik was heel erg pissig naar die ziekenhuizen. Ik wilde gewoon zo snel mogelijk de operatie. Wanneer is het nou? Want ik wil—die borsten moeten snel. Want die eierstokken moesten eruit.

Ik wist gewoon: die eierstokken, vanaf het moment dat die vrouw dat tegen mij zei, dacht ik: die dingen moeten eruit als ik het heb.

En eigenlijk op het moment dat ze dat tegen mij zei, wist ik ook wel dat ik het had. Ik wilde het niet, maar ik wist het wel ergens. Intuïtief. Heel gek.

Maar goed, dat waren dus een beetje obstakels van het afgelopen jaar om bepaalde dingen te doen die ik wil. En dan moet je ook eens bedenken: al die operaties—

Marieke Eyskoot:
Want dat kost aan plastic dingetjes. Ik heb een item gemaakt voor BinnensteBuiten over operatietafels en kamers en hoeveel er wordt weggegooid en alles. Ik weet het. Ik zie jou zo liggen daar met al deze gedachten over dat je op de OK moet. Alle plastic en alle handschoenen en alle blauwe doeken en alles wordt weggegooid. Alles, alles. En die hele steriele…

Sanne Vogel:
Kamer met al die lampen. Dat heb ik allemaal genomen. Ik heb dat allemaal. En terecht.

Marieke Eyskoot:
Dat mag jij nemen. Ja. Ja, want je bent er nog.

Sanne Vogel:
Ik ben er nog. En ik ben ook niet van plan om te gaan de komende veertig jaar.

Marieke Eyskoot:
You better not. Nee. We hebben je nodig.

Sta je hierdoor er ook anders in? In hoe je over duurzaamheid of zorgen voor de wereld of de mensen denkt?

Sanne Vogel:
Ik heb rare gedachten. Of—rare gedachten. Ik denk er soms wel eens over na: de volgende generatie—misschien zelfs mijn dochter, maar daar wil ik het eigenlijk helemaal niet over hebben, want ik wil het helemaal niet over haar hebben in dit geval.

Maar kinderen die ook drager zijn van het gen: normaliter wordt het beter wat ze voor je kunnen doen. Op het moment dat ze mij vertelden, toen ik 18 was: oké, misschien heb je het gen en als je het gen hebt, dan gaan de borsten eraf—dan was het nog plat.

Al die jaren later konden ze al borsten maken zonder siliconen. Wat echt mooie borsten zijn. Normaal zou dat dan steeds nog beter worden. En nog beter, en nog beter.

Maar op het moment dat we bezig zijn met zorgen dat dit land niet overstroomt… hoeveel ruimte is er dan nog voor die operaties? Voor überhaupt mensen die ziek zijn? Daar denk ik wel over na.

En dat is natuurlijk ook op heel veel plekken in de wereld al aan de hand.

Marieke Eyskoot:
Dit is de realiteit inderdaad voor veel mensen.

Sanne Vogel:
Dit is de realiteit als je bedenkt bijvoorbeeld een plek als Syrië waar als je kanker hebt er niet eens morfine is. Of nu in Gaza is natuurlijk extreem.

Hoe meer plekken op aarde onleefbaar worden, hoe meer mensen er op een klein stukje moeten leven, hoe meer er ruzies en oorlogen—

Marieke Eyskoot:
Ja, conflict en tegenover elkaar staan.

Sanne Vogel:
Ja. Dus ik maak me er echt zorgen over.

Marieke Eyskoot:
Dit doet me denken aan een vraag die we voor je hebben gekregen. Ik vraag ook altijd aan luisteraars om je een vraag te stellen. Hier komt een vraag voor jou van Patrick.

Sanne Vogel:
Hoi Sanne, Patrick hier. Ik denk dat de meeste mensen wel weten dat jij een zware tijd achter de rug hebt. Maar iedere keer als ik iets over je lees, dan blijf je toch maar gaan. Ook voor de wereld. Ik vind dat enorm knap en daarom ook de vraag: hoe houd jij hoop?

Sanne Vogel:
Als ik de handdoek in de ring gooi, dan wordt alles zwart. En dat wil ik niet. En ik geloof echt dat we met z’n allen iets kunnen veranderen. En ik moet het ook wel geloven, want ik heb gewoon twee vierjarigen.

En ik zie heel veel kleine dingetjes: steeds meer mensen die voedselbossen gaan bouwen. Steeds meer mensen die plantaardig gaan eten. Steeds meer plantaardige producten. Over goed nieuws van de week: plantaardige producten goedkoper dan vleesproducten.

Aan de andere kant zie ik ook afgrijzelijke dingen waarvan ik niet had gedacht dat die nog ooit zouden kunnen gebeuren. Maar ik denk dat de enige manier om gelukkig te zijn is geloven in mensen en geloven in het goede. Ja, want anders—anders wat blijft dan over? Ik kan gewoon niet anders dan… ja, dan hoop hebben. Hoop houden. Ja.

Marieke Eyskoot:
Hoe heb jij dat dan? Ik denk, ik herken dit heel erg. Dit is… ja. Wij hebben deze wereld gemaakt zoals hij er nu uit ziet, dus wij kunnen hem ook veranderen.

En ik heb inderdaad in de afgelopen twintig jaar—ja, zo lang ben ik zo’n beetje bezig; ruim twintig jaar in duurzaamheid—al zóveel zien veranderen.

Als ik terugkijk: toen ik begon in duurzaamheid, een van de dingen die ik deed is: ik werkte bij een organisatie die de Schone Kleren Campagne heet. Voor betere arbeidsomstandigheden in de kledingindustrie. Toen ik daar ging werken vroegen mensen aan mij: “Je hebt aan de universiteit gestudeerd, waarom ga je bij een stomerij werken?” Dat soort dingen gebeuren nu natuurlijk niet meer. Dit onderwerp staat op zo’n andere manier op de kaart.

Ik zat in de auto met een crew laatst voor BinnensteBuiten en het hele nieuws ging alleen maar over klimaat en duurzaamheid. Er zijn zoveel mensen nu op een heel andere manier mee bezig. Het is zoveel geaccepteerder om activist te zijn.

Dit gaat allemaal niet snel genoeg. Zeker niet. Maar tegelijkertijd: als ik terugkijk, is er al zoveel anders. En zijn er zoveel meer initiatieven, rechtszaken, wetgevingen. Dit is wel echt het moment waarin er een omslag mogelijk is. Dat voelt voor mij echt zo.

Sanne Vogel:
Heb je dat—dat bedenk ik nu, nu je dit zegt. Hoe heet ze nou ook alweer? Ooit aten we dieren?

Marieke Eyskoot:
Roanne van Voorst.

Sanne Vogel:
Ja. Die schrijft: het is alsof er een hele grote rots bovenop een berg ligt, waar mensen maar tegenaan blijven duwen en tegenaan blijven duwen. En op een gegeven moment gaat-ie rollen. Dat duurt heel lang. Maar hij is aan het rollen. Dat schreef zij. En dat heeft mij zoveel hoop gegeven. Want dat zie ik steeds. Dat heeft mij zo geholpen.

Marieke Eyskoot:
Precies zoals ik het voel. Mooi omschreven.

Sanne Vogel:
Ik niet.

Marieke Eyskoot:
Nee, maar dat je Roanne even met haar mooie citaat hier inhaalt. Ja, heel goed.

We zijn er al behoorlijk ingedoken. Heel fijn. Om het ook soms wat kleiner te maken, vind ik het ook wel fijn om een worsteling van de week te bespreken. Want er gaat heel veel goed en er is heel veel goed te doen, en tegelijkertijd zijn we ook allemaal mensen die ook zelf proberen de juiste keuzes te maken. En dat hebben we allemaal.

En ik wil niet het idee soms geven dat het perfect moet.

Sanne Vogel:
Nee, helemaal niet. Dat kan niet.

Sanne Vogel:
Zal ik iets vertellen wat ik heb gedaan?

Marieke Eyskoot:
Ja.

Sanne Vogel:
Ik heb echt iets gedaan. Echt. Ik heb tussen kerst en oud en nieuw… Oké, ik ben heel erg aan het googelen. Want wij zijn in de verbouwing bijna klaar en ik heb nul meubels, nul lampen. Dus ik ben heel erg aan het googelen op lampen. Van—nou, ik weet niet meer hoe die heet—Paul… Polsen of zo heet het nou. Nou ja, van die mooie. Ze maken ze ook nieuw, maar je hebt ook vintage hele mooie lampen.

En die man maakt ook soort kleine bloempotlampjes, die echt belachelijk duur zijn. En die heb je vintage en die heb je nieuw. En opeens, tussen kerst en oud en nieuw, ik sliep slecht en ik had een beetje wijntjes gedronken, en toen werd ik getarget op Instagram met die lampjes. Maar dan waren het twee voor zeventig euro.

En toen dacht ik: oh ja, maar ik wil die zo graag, ik koop die gewoon. Ik heb nog nooit iets gekocht via Instagram. Want ik weet eigenlijk dondersgoed dat dat nooit goed kan zijn. Dat het altijd gekke dropshipping is of zo. Maar ik was een soort verblind.

Dus ik bestel ze en ik swipe verder. Zelfde lampjes: vier voor de prijs waarvoor ik er net twee had gekocht. Toen dacht ik: nou, dan koop ik die ook. Dit is echt heel erg, want ik doe dit nooit. Ik koop altijd alles in een—hoe noem je dat—kringloop of van Nederlandse makers. Ik doe niet zulke dingen. Maar ik was gewoon een soort blind.

Marieke Eyskoot:
Verblind was je, ja.

Sanne Vogel:
Ja. Dus de eerste twee kwamen aan. Het zijn echt rotlampjes, want ze doen het helemaal niet goed. En die andere kwamen maar niet. Die kwamen maar niet. Die kwamen maar niet. Ze zijn er nog steeds niet.

En nu kreeg ik vandaag eindelijk die track-and-trace. Ja, het staat vast in China. Ik denk echt: oh, het is gewoon ook allemaal helemaal uit China. Wat heb ik gedaan?

Dus ik ben gewoon in een soort konijnenhol gelopen. Ik weet niet. Ik ben er gewoon in. Ik ben er gewoon in gedoken. En dan zit ik er met mijn goede gedrag. En ik heb gewoon in een soort blinde vlek dit gedaan.

Marieke Eyskoot:
Je wilde het.

Sanne Vogel:
Ja, maar ik wilde het helemaal niet. Ik ben nu ontzettend aan het balen.

Marieke Eyskoot:
Dat is toch wel mooi hè, dat je dan op dat moment voelt: ik wil het en ik doe het. En eigenlijk voelt het gewoon helemaal niet goed. Je wordt er niet blij van.

Sanne Vogel:
Het is verschrikkelijk. Het slaat helemaal nergens op. Het slaat echt nergens op.

Marieke Eyskoot:
Dus nou ja… ja. Menselijk.

Sanne Vogel:
Ja.

Marieke Eyskoot:
Dat doe je dus ook nooit meer, denk ik.

Sanne Vogel:
Nee, dat doe ik ook nooit meer. Nee. Nee.

Marieke Eyskoot:
Mijn worsteling gaat ook over sociale media. Of eigenlijk—nou ja—online platforms. Ik lanceer morgen deze podcast. Als je nu luistert, dan is het de avond voordat de podcast live gaat. Echt heel spannend.

Dat kan ik niet doen zonder platforms als Spotify bijvoorbeeld, YouTube—dat soort dingen. De kans is groot dat je dit nu luistert op zo’n platform. Ja, als je daar een beetje over gaat nadenken: de eigenaar van Spotify is een miljardair die probeerde in Zweden de regering onder druk te zetten om de belastingen voor bedrijven te verlagen door te dreigen dat ze weg zouden gaan.

Er is natuurlijk ook heel veel gedoe op Spotify altijd over dat artiesten niet genoeg royalties krijgen. Dat dat eigenlijk helemaal niet… Ja, dat moet ik eigenlijk helemaal niet zeggen als je dit luistert. Maar volgens mij—ik geloof dat er ook een serie is op Netflix nu, denk ik—nou ja, ergens ook over deze man. Of Spotify. Iemand vertelde me dit. Dat ze ook geld investeren in AI voor oorlogsdoelen.

Nou ja, dat soort dingen. Gewoon allemaal niet oké. En sowieso dat je dan op deze platforms zit—want het brengt natuurlijk geld in het laatje van grote corporates.

Ik wil heel graag zoveel mogelijk mensen bereiken met gesprekken en inspiratie over duurzamer leven. Dat kan ik niet doen zonder in zee te gaan met deze platforms. Ik heb heel erg mijn best gedaan om een podcast te maken die zonder reclame is. Dat zou ik echt voor mezelf heel ongeloofwaardig vinden.

Dus ik doe dat samen met de Hortus. Die maken dit mede mogelijk. Dat vind ik echt heel fijn. Maar daardoor heb ik bijvoorbeeld ook niet de backing van dat soort grote… Dat is ook wel een worsteling.

Een podcast maken of dingen maken kost gewoon energie en datacenters. Je kan lang nadenken over wat de impact hiervan dan is. En daar ben ik me wel bewuster van op het moment dat we bijna live gaan.

Ik doe het toch. Dat merk je, want je hoort dit nu. Of je kijkt dit op YouTube. Te gek, dus welkom ook. En blijf dat ook vooral doen. Want ik denk: we moeten deze platforms dus ook juist inzetten voor een betere wereld. En de macht en de krachten gebruiken voor iets positiefs.

Maar ja, ik zou natuurlijk ook misschien ergens wel willen dat ik het zonder kan. Maar dat kan ik niet. En ook niet zonder Instagram en veel van dit soort media die ik nodig heb om mensen te bereiken. En dat is wat ik wil.

Ik heb tegen mezelf gezegd: ik wil graag zoveel mogelijk mensen, op allerlei kanalen en op allerlei manieren bereiken om ze anders en positiever en meer gemotiveerd te laten nadenken over duurzame keuzes maken. En dat betekent dus ook dat de consequentie daarvan is dat je daar te zien bent en daarmee samenwerkt. En dat—op die manier—dat vond ik… dat snap ik.

Ik heb dus ook heel bewust gekozen om het wel te doen. Dus ik ben ook heel blij dat iedereen die luistert er is.

Sanne Vogel:
En denk je dat je er nog op mag blijven staan?

Marieke Eyskoot:
Zouden ze dit luisteren, denk je?

Sanne Vogel:
Van deze aflevering.

Marieke Eyskoot:
Nou ja, misschien niet. Dat zou natuurlijk heel erg zijn. Het is een soort worsteling waarin ik dan natuurlijk ook wel duidelijk kies om het wel te doen. Terwijl ik het wel weet. Dus dat vind ik dan heel moeilijk.

Maar ik ben tegelijkertijd dus ook heel blij dat iedereen er is en hiernaar luistert. Bijvoorbeeld naar dit soort content op die platforms. Om dan hopelijk datgene wat je misschien meekrijgt, waar je wat aan hebt, in te zetten om het beter te maken. Dat is dan natuurlijk een beetje de bedoeling ervan.

Ja. Maar ik denk er dan wel over na. Goed, laten we verder gaan. Voordat ik denk: moet dit wel? Nee, dit moet wel. Dit is goed. Dit is echt goed.

Over goede dingen. We bespreken altijd een paar vaste onderwerpen in deze podcast. Waarvan de eerste is: wat is je duurzame deal? Een heel fijne ervaring met iets duurzaams doen. Iets waar je blij van werd of wat je misschien iemand wil aanraden.

Sanne Vogel:
Helemaal veganistisch gaan eten. Ik ben nog nooit—nee, dat is niet waar. Het is niet dat ik wil zeggen: ik ben nog nooit zo gelukkig geweest. Maar het is wel een van de meest gelukkige ervaringen in mijn leven. Het moment dat ik besloot om van vegetariër veganist te worden.

Marieke Eyskoot:
Waarom besloot je dat?

Sanne Vogel:
Ja, weer zo’n dramatisch verhaal. Maar ik was bevallen van een kindje na vier maanden. En daar had ik heel veel verdriet van. Terwijl dat nog een heel klein onaf mensje was. En toen las ik het boek—en ja, De koe knikte. Of De koe knikte—ja, Erik Scherder? Nee—Erik Schumacher. Historicus.

En daarin stond zo’n scène over hoe een moederkoe huilt als het kalfje wordt weggehaald. En toen dacht ik: ja. Je hebt gewoon een volwaardige zwangerschap uitgezeten. En dan wordt gewoon dat kind afgepakt. En ik zit hier al een paar maanden te janken om een zo klein, niet eens volwaardig, volgroeid… Ik heb dat kindje nooit ontmoet. Zij hebben dat kindje wel ontmoet.

Wat ben ik aan het doen? Waarom eet ik dit nog? En ik wist dat altijd wel. Maar ik deed een beetje: ja, maar veganistisch, dat is toch een beetje extreem.

Ik was ook al met mijn twaalfde vegetariër geworden. Dus nou ja. En het moment dat ik dat deed—want ik had thuis al heel veel plantaardig—maar het moment dat ik het echt helemaal deed… En elke keer als iemand er iets tegen mij over ging zeggen van: dat is extreem, vertelde ik dit verhaal. En dan hield iedereen ook meteen zijn mond. Want daar kan je niet meer iets over zeggen. Van: stel je niet aan, of whatever. Want dit is gewoon wat het is voor mij.

En ik was zo blij bij alles wat ik at. Want met alles wat ik at, had ik geen enkel dier verdriet gedaan. En dat is zo’n bevrijding. Dat is zo… een last die van je afvalt. Dat is zo heerlijk.

En ik heb nu bijvoorbeeld een wollen trui aan. Dus ik heb dan nog wel vintage wol en gerecycled wol. Maar ook geen nieuwe wol.

Marieke Eyskoot:
Geen nieuwe wol meer.

Sanne Vogel:
Nee, dat doe ik ook niet meer. Maar dat eten—het voelde ook alsof alles schoon werd in mij. En dan weet ik niet of dat een soort mentaal iets is, dat het zich schoon voelt omdat er geen leed meer door mijn lichaam gaat. Of omdat het gewoon al die dierlijke vetten niet meer binnenkwamen. Of misschien allebei.

Maar ik ken zoveel mensen die zeggen: ja, ik weet het wel. Maar ja, ik vind het zo lastig. Ja, die kaas. Die kaas.

Marieke Eyskoot:
Patrick Martens.

Sanne Vogel:
Ja, die kaas. Ik hield ook echt heel erg—ik hou nog steeds heel erg van kaas. Maar niet meer van dierenkaas. Maar van plantaardige kaas.

Marieke Eyskoot:
Heb je een tip voor Patrick?

Sanne Vogel:
Ja, zeker. Roos & Rivage maakt er af en toe een klein beetje. Maar ik was in Parijs—oh, dit is ook een deal. Ik heb nog een deal.

Ik ben dus in december… Ik had al bedacht: mijn kinderen werden 28 december vier. Dus gingen ze in januari naar school. En ik had bedacht: net voordat ze naar school gaan, nemen we een maand vrij. Dan hoef je een maand geen crèche te betalen. En dan vliegen we lekker naar Bali.

Ik dacht: wat gek, een maand op Bali zitten. Maar ja, hoe groter die kinderen werden, dacht ik: ik kan niet naar Bali vliegen. Ik kan toch niet naar Bali vliegen? Ik kan niet in een vliegtuig stappen meer. Tenminste, ik ben met hen wel een keer naar Portugal net voor de operatie gevlogen. Daar voelde ik me totaal kut over.

Dus ik had besloten: ik ga nooit meer met het vliegtuig. Ik ga echt nog heus wel een keer met het vliegtuig, maar het liefst zo min mogelijk. Dus nu had ik gezegd tegen mijn vriend: we gaan op treinvakantie. Die had daar helemaal geen zin in. Tot ik er maar over door bleef gaan en door bleef gaan.

En toen had ik mijn research gedaan. Op Instagram mensen om tips gevraagd. Toen zijn we dus met de trein naar Parijs gegaan en daar een paar dagen gebleven. En toen met de trein van Parijs naar Barcelona. Daar wel een auto gehuurd. En we hebben daar in the middle of nowhere een huis bij een natuurwijnmaker.

Dat was echt fantastisch. Maar dat op vakantie gaan met de trein en kinderen—dat is fantastisch. Dat is echt hetzelfde gevoel als dat alle dierenleed niet meer eten.

Dus ik daar met zo’n rugzakje, met twee kinderen, zo met zo’n rugzakje over het station liep in Parijs—het was zo heerlijk. En dat je naar buiten kijkt en dat je flamingo’s ziet. En mooie natuur en bergdorpjes. Het is echt fantastisch.

Maar goed, het kwam eigenlijk over die kaas, want daar was ik dus in Parijs. En daar heb ik een hele, hele lekkere, bizar lekkere—de lekkerste soort brie-achtige—nog beter dan alles wat ik ooit aan hele—ik heb heel veel lekkere dingen gegeten.

Die ga ik naar Patrick sturen. Maar dan moet ik even kijken hoe die heet precies. En we zetten het ook in de show notes. En er zit ook in Utrecht een winkel, Puur & Loos, en zij verkopen ook hele lekkere veganistische kazen. Echt een goede.

Ik weet even niet meer hoe zij heet die dat maakt. We gaan het zetten, we zetten het erbij. Ja, ook een verhaal. Nee, lekker.

Marieke Eyskoot:
Heel lang op het kaasblokje zitten, hoor. Je zit er echt helemaal in.

Maar als je ook aan het luisteren bent: ik hoop dat je ook voelt—zeg maar—zoveel positieve energie, emoties aan alle kanten. Zeker. Maar ook vooral veel blijdschap over hoe lekker je je kan voelen door duurzame keuzes te maken. Dat is natuurlijk gaaf.

De andere kant van een deal is natuurlijk een don’t. Iets misschien wat je iemand niet zou aanraden, of een dilemma dat je hebt. Iets wat niet lukt.Sanne Vogel:
Ja, ik heb wel iets wat echt niet lukt. Want ik heb dus een huis gekocht in een dorp. En die tuin, dat is één grote betonnen plaat. Maar ik dacht: we gaan eerst verbouwen. En dan slopen we dat. Laten we dat beton eruit halen. En dan kan ik daar een tuin maken. Een echte tuin. Want dan kan het water weg. Dan kan ik planten planten.

Afgelopen jaar was ik GroenBurgemeester—wat gaat er ook over vergroenen. En ik heb zelf die afgrijzelijke plaat nog in die tuin liggen. Dus dat kan gewoon echt niet.

Maar nu kwam er dus iemand—sowieso is het geld op, alles is op, dus ik moet opnieuw gaan sparen. En het was ook ongeveer vier keer zo duur om het eruit te kunnen halen dan we hadden bedacht. Want er zit nog allemaal gewapend beton onder, dus het gaat echt heel erg diep.

Dus als iemand een tip heeft: wat moet ik nou doen? Het is echt verschrikkelijk. Ik kijk uit mijn huis en ik zie gewoon een betonnen plaat. Ik heb al wat bakjes erop staan. Nou, dat is mijn enorme…

Marieke Eyskoot:
Tips voor Sanne om dit op te lossen.

Sanne Vogel:
Hoe los ik dit op? Ja, kan ik het zelf? Ja, dat kan ik natuurlijk helemaal niet. Het is met grote machines en zo.

Maar ik had—toen we dat huis kochten—dacht ik ook: ja, wij kopen dit, want ik ga dit groen maken.

Marieke Eyskoot:
Wij gaan dit vergroenen, ja.

Sanne Vogel:
En dat is ook… Ja. Dus voor mensen: denk er wel over na als je zo—ik weet niet hoe vaak het voorkomt dat je een tuin vindt als een betonnen plaat is—maar het is niet zo makkelijk als je denkt.

Dat is misschien meer een waarschuwing dan advies. Ja, het is een waarschuwing. Alhoewel ik ook denk: doe het vooral wel, want… verander het. Ja, verander het.

Marieke Eyskoot:
Dat is ook niet helemaal wat ik me had voorgesteld bij jouw huis in een dorp buiten de stad. Ik had niet dat juist allemaal…

Sanne Vogel:
Nee, dat komt omdat het een soort oud timmerfabriekje is. Dus daar hebben allemaal bussen en zo op gereden. Nou ja.

Marieke Eyskoot:
Het komt goed. Ik geloof in jou. Je gaat dit oplossen. En wie weet komen er wel tips.

Is er iets wat jouw duurzame drive is? Iets wat iemand ooit gezegd heeft—zoals wat je van Roanne hoorde over dat rotsblok dat we aan het duwen zijn, dat zometeen gaat rollen—wat je heeft veranderd? Of wat je echt vuur heeft gegeven?

Sanne Vogel:
Het zijn allemaal verschillende kleine dingetjes. Maar één ding wat ik me heel goed kan herinneren: toen was ik twaalf en toen was Angela Schijf—als Kim—vegetariër in Goede Tijden, Slechte Tijden. En dat vond ik zo vet dat ik dacht: dat doe ik ook. Dat ga ik ook doen.

Maar meer omdat ik dacht: dan doe ik iets rebels. Dat was het toen. Dat was het toen meer vanuit: dat is cool. Ik had die connectie met klimaat en voeding helemaal niet. Maar ik vond het gewoon een soort stoere keuze.

En later bleek dat mijn opa—die ik nooit heb gekend, want die was overleden toen mijn vader zestien was—die was dus eigenlijk altijd al vegetariër. Wat in de jaren zestig, zeventig best wel bijzonder was. Ik heb nu ook een kookboek waar hij uit kookte, helemaal aan elkaar gelijmd. Heel grappig.

Maar goed, dat personage moest op een gegeven moment weer vlees gaan eten in die serie. Dat begon weer. En dat was vanuit de sponsoren zo bepaald. En toen ik dat hoorde, dacht ik als twaalfjarige: er zijn dus bedrijven die macht hebben over de keuzes van een fictief personage.

En toen dacht ik: dit is niet oké. Ik ga nooit meer vlees eten. Dat was het voor mij.

Marieke Eyskoot:
Wat vond je er eigenlijk van?

Sanne Vogel:
Ik vond het gewoon bizar.

Marieke Eyskoot:
Ja, bizar is echt het woord. Ik zou nu in het universum gooien dat het te gek zou zijn om Angela Schijf in de podcast te hebben. Om te weten hoe dat voor haar was.

Sanne Vogel:
Ja, lijkt me ook heftig. Nou, ik heb haar dat wel eens gezegd. Ik heb ook met haar man gewerkt, heel lang geleden. Dus toen heb ik het ook wel eens tegen haar gezegd.

En een van de eerste dingen die zij zei was: je moet wel je B12 slikken. Dat deed ik niet. Ik had allemaal tekorten. Want ja, ik was twaalf. Ik had geen idee.

En je had toen alleen maar van die balletjes en een paar schijven. Ja, ook wel tofu natuurlijk. Maar ja—en ook seitan? Geen idee. Nee.

Maar ja, ik heb het wel tegen haar gezegd. Ze weet dat ook wel, al is het allemaal heel lang geleden.

Marieke Eyskoot:
Heb jij een duurzaam duiveltje? Iets waar je je voor schaamt misschien, of waar je zorgen over maakt?

Sanne Vogel:
Ik schaam me voor heel veel dingen. De auto. Wij wonen in een dorp, maar het begon eigenlijk al in Amsterdam. Hoe ga ik een auto nou wél nodig hebben?

Omdat ik dan op tour ging met theater. En ’s nachts, als je dan terugkwam, waren de treinverbindingen er niet meer of slecht. En ik deed ook veel solo’s, als meisje alleen.

Op een gegeven moment deed ik geen theater meer en had ik die auto eruit gegooid. En toen kreeg ik een tweeling. Ja—ga maar met een tweeling en twee baby’s in een trein, met allemaal spullen, je kinderen naar je ouders brengen om te logeren. Dat kan niet.

Dus toen hebben mijn ouders heel vaak op en neer gereden. Ja, dat kan je ook niet meer vragen. En op een gegeven moment hebben we een auto gekocht. Een oude benzine, youngtimer, zo groot mogelijk—een bak—waar al die bedjes en dingen in konden.

Die is inmiddels—december—heeft hij er een eind aan gemaakt.

Marieke Eyskoot:
Gepensioneerd.

Sanne Vogel:
Ja. Wat ik heel fijn vond, want ik wilde er ook vanaf. En toen wilde ik heel graag elektrisch, qua duurzaam. En nu hebben we een elektrische auto geleased. Want ik kan gewoon niet zonder auto. Tenminste, dan kan ik helemaal niks meer aan mijn werk doen.

Maar ja, die elektrische auto’s—die batterijen. Dat vind ik verschrikkelijk. Daar moet iets in veranderen.

Marieke Eyskoot:
Ja, de grondstoffen die daarvoor nodig zijn. De manier waarop die gemijnd worden.

Sanne Vogel:
En dat vraag ik me ook af over mijn zonnepanelen. Over al die verduurzaming die ik aan het doen ben: hoeveel mensenlevens worden hierdoor kapotgemaakt? Dus dat vind ik heel erg lastig.

Marieke Eyskoot:
Dit is echt iets wat urgent moet worden opgelost, denk ik, in de transitie.

Sanne Vogel:
Ja, dat moet echt worden opgelost. Zo snel mogelijk. Wij kunnen niet weer doen wat we al zo lang doen.

Marieke Eyskoot:
Het is niet zo dat je kunt zeggen: wij leven hier lekker en wij hebben hier meer recht op dan anderen. Alleen maar op basis van waar we zijn geboren of waar de grenzen liggen. Want we zijn—hoe complex ook—allemaal heel erg met elkaar verbonden en onderdeel van hetzelfde systeem en dezelfde situatie.

Wat is jouw duurzame droom?

Sanne Vogel:
Dat die batterijen op een eerlijke manier gemijnd kunnen worden. Of op een andere manier opgelost kunnen worden. Zonder dat er allemaal andere mensen onder moeten lijden.

Marieke Eyskoot:
Ja, dat snap ik heel goed.

Sanne Vogel:
Dat de verduurzaming die we nodig hebben—

Marieke Eyskoot:
—niet ten koste gaat—

Sanne Vogel:
—van andere mensen.

Marieke Eyskoot:
En de aarde ook, ja. Dat is eigenlijk natuurlijk wat het zou moeten zijn.

Ja, en dat we niet te snel ook vallen in de valkuil—waar ik mezelf ook soms op betrap—dat we hetzelfde systeem in stand houden, maar dan met andere producten. Dus we hebben echt een ander systeem nodig.

Sorry, nu zit ik jouw droom ook in te vullen.

Sanne Vogel:
Nee, je hebt gelijk. Dat is het.

En ja, dat is natuurlijk ook iets wat je niet alleen als mens tegenkomt, maar ook op het moment dat je bezig bent met je werk.

Marieke Eyskoot:
Daar heb ik een vraag voor jou over van presentator en acteur Erik Corton.

Dag Sanne, hoi Erik Corton hier met een vraag. Je schrijft, je speelt zelf, je hebt een theatergezelschap, je doet van alles. En onze sector—de culturele sector—daar zijn veel mensen bezig met duurzaamheid.

Maar voor jou, hoe is dat als schrijver bijvoorbeeld? Is dat iets wat onderdeel uitmaakt van jouw denkproces? Of bestaat dat niet zo? Heb je het gevoel dat je het er altijd ergens in moet duwen? Of houd je dat helemaal niet bezig in je teksten?

Sanne Vogel:
Goede vraag. Het is regelmatig onderwerp van dingen die ik schrijf of regisseer. Ik schrijf niet heel veel hoor. Ik schrijf nu een roman. Maar heel veel dingen die ik regisseer, schrijf ik aan mee. En dan is er vaak wel een personage dat of met klimaat bezig is, of met een wereldprobleem.

Dus ja, dat is vaak aan de hand. En nu schrijf ik een roman over mijn overleden kat, Meneertje. En die heeft het steeds over zijn geradicaliseerde baas die veganistisch is en hem veganistische brokken wil geven. Dus daar zit het ook wel in.

Marieke Eyskoot:
Ik heb hier heel erg zin in.

Sanne Vogel:
Ik moet nog heel veel schrijven, maar ik ben er heel blij mee.

En ondertussen ben ik als regisseur al heel lang bezig met een film. Die heet Charlie het bomenmeisje. Het gaat over een meisje dat in een boom verandert. Daar gaat de film niet over, maar het is een onderdeel van de film.

Het is een jeugdfilm die jonge kijkers de schoonheid van de natuur wil laten zien. En voor mij als regisseur—het gaat ook heel erg over afscheid nemen, deze film. Het gaat over een meisje wiens opa overlijdt. En die vertelt haar het verhaal over Charlie, het meisje dat in een boom verandert.

Omdat die generatie die die film gaat zien van heel veel afscheid zal moeten gaan nemen. Heel veel dingen die er nu zijn, zullen er niet meer zijn.

Dus het is eigenlijk op dit moment in alles wat ik maak wel gaande.

Marieke Eyskoot:
Ja, het is een thema dat op veel plekken in je leven speelt.

We vragen onze gasten ook altijd om een vraag door te geven. Dus ook aan jou. Wat zou jij willen weten van presentator Sofja Duisker?

Sanne Vogel:
Hai Sofja. Ik heb een vraag aan jou. Het klimaat en de toekomst van de wereld—is dat iets waar je met je vrienden over praat? Op gezellige avonden en zo? Ik ben er heel benieuwd naar hoe dat bij anderen is. Ik kan het zelf soms een beetje lastig vinden, maar ik ben benieuwd hoe dat voor jou is.

Marieke Eyskoot:
Ik ook nu, dank. Als je het wil weten, luister de aflevering met Sofja. Ik ga het haar vragen. Dank je wel.

Sanne Vogel:
Ik ga zeker luisteren.

Marieke Eyskoot:
Sanne, we komen zo’n beetje aan het eind van dit gesprek. Al kan ik nog uren door met je. Hoe vond je het?

Sanne Vogel:
Ik vond het heel fijn om hier echt lang over te mogen praten. Zonder dat ik afgekapt word omdat mensen het niet gezellig vinden om erover te praten. En ik ben zo ontzettend blij dat je dit aan het maken bent. Dat er ruimte voor is. Ook voor alle zoektochten. Niet perfect, maar wel je best doen. Daar ben ik heel blij mee. Dus dank je wel dat ik mocht komen.

Marieke Eyskoot:
Nou, dank je wel. Ik krijg er kippenvel van wat lief dat je dat zegt. Super dat je dat met me wilde delen—en met iedereen. Want ik denk echt dat het helpt.

Sanne Vogel:
Ik denk het ook. En ik hoop het heel erg. Ik weet het zeker.

Marieke Eyskoot:
Ik weet het ook zeker. En laat het ons weten. Dat horen we heel graag.

Heel erg bedankt, Sanne, voor wie je bent en wat je doet. Wat je deelt. En hoe je echt laat zien dat je dit soort stappen gewoon zelf kunt zetten. Hoe je ook laat zien dat je ook zo’n mens bent. Ik ben echt geraakt door wat je vertelt.

Dat je dan onder het mes ligt en je je nog schuldig voelt dat je niet op de A12 staat. Maar tegelijkertijd—ik ken deze situatie niet, ik heb dat niet meegemaakt—maar ik herken zó het gevoel dat je nooit genoeg doet.

En ik ben heel blij dat je dat deelt. Ook omdat ik juist ook tegen jou en tegen iedereen zo graag wil zeggen: we doen wat we kunnen. En blijf dat ook doen.

Want als we daardoor maar denken: laat maar, want ik kan toch nooit genoeg doen, dan zetten we die stappen allemaal niet. Dus het feit dat je het wel blijft doen—en de mensen die luisteren ook—dat is hetgene wat mij hoop geeft. Dat is dat. Want daardoor verandert het echt.

Als je nu luistert en denkt: dit vind ik ook—waar kunnen mensen jou volgen op Instagram? We zetten het ook in de show notes.

Sanne Vogel:
Daar deel ik ook heel veel van de leuke dingen die je bijvoorbeeld nu ook aangaf, over reizen naar Parijs. Ik probeer mensen daar positief te inspireren.

Marieke Eyskoot:
Ik denk dat het lukt hoor. Dat lukt mij in elk geval wel. Dus dank daarvoor. En ga daar ook zeker kijken.

Dit was Dit is een goede podcast voor een duurzamer leven voor deze week. Vanuit de Hortus Botanicus in Amsterdam. Prachtige plek waar hoe bijzonder en belangrijk planten zijn meteen duidelijk wordt. En hoe super en bijzonder de natuur is.

Tot de volgende goede podcast. Mocht je het wat vinden, zou je dan misschien wat sterren willen geven, of een review, of je willen abonneren? We hebben het over de platforms gehad in deze podcast. En het algoritme moet leren dat dit een podcast is die ze vaak moeten aanraden aan luisteraars. Of die in van die lijstjes moeten komen, suggesties.

Zo bereiken we hopelijk zoveel mogelijk mensen met inspiratie voor een duurzamer leven. En het gevoel dat we het kunnen, met z’n allen. Dank je wel.

Wil je iets vragen? Heb je een idee? Tips voor Sanne? Tips voor mij? Fijne feedback? Stuur me een mailtje op goedepodcast@gmail.com of vind mij op Instagram @mariekeeyskoot.

Heel veel dank voor het luisteren en voor wat je allemaal doet voor een betere wereld.

Deze podcast werd gemaakt door Max van Nivelt. Hij deed alle techniek, het geluid en het beeld. Hoe goed klinkt het en hoe fantastisch ziet het er wel niet uit. Ruud Hermans gaf ons top-notch audioadvies. Dank je wel. Edmé Korstra werkte aan de gave muziek en aan heel veel andere dingen ook. Barbara van Amelsvoort en Willeke de Vlierhaar zijn de helden van de Hortus die dit mede mogelijk maakten. En ik deed de redactie, de productie en de presentatie.

Sanne Vogel:
Dank je wel. Dank je wel daarvoor.

Marieke Eyskoot:
Dank je wel. Dank, Sanne.