Marieke Eyskoot
Dat elk jaar het vlees van ongeveer 18 miljard dieren die gedood zijn voor consumptie wordt weggegooid. Dat meneer Eyskoot een heel lekkere maaltijd voor me maakte van geredde groenten. En dat ik met de gast van vandaag een heel tof item mocht opnemen over wat je allemaal nog kan doen met de ongeveer 14 miljoen boterhammen die we elke dag in Nederland weggooien. Namelijk oliebollen maken in ons geval. Dit zijn een paar van de duurzame dingen die mij raakten deze week.

Maar wat beweegt mijn gast als het over duurzamer leven gaat? Welkom bij Dit is een goede podcast voor een duurzamer leven. Wat goed dat je luistert. Mijn naam is Marike IJskoot. Ik ben duurzame lifestyle expert, spreker en presentator van events en op tv. En vanuit de Hortus Botanicus in Amsterdam bespreek ik elke week met een gast wat je tegenkomt als je je leven probeert te verduurzamen. Iets goeds doen en het goed hebben kan heel goed samengaan, maar wat is nou een goede keuze? Wat is slim om te doen en wat misschien minder? Waar loop je tegenaan en wat lukt juist goed? Waar schaam je je voor en wat doet jouw duurzame hart harder kloppen?

Tuurlijk, we delen tips, maar we duiken ook in wat nou maakt dat we doen wat we doen. Hopelijk herken je er iets in en helpt het je om stappen te zetten. Ik probeer het makkelijker te maken voor je door deze podcast en bijvoorbeeld door mijn boek Dit is een goede gids voor een duurzame lifestyle, omdat we iedereen nodig hebben voor een duurzamere toekomst. Zowel jou als luisteraar als onze gast van vandaag.

En dat is de fantastische Nadia Zerouali. Ze is kookboekenschrijver en samen met Marijn Tol winnaar van het Gouden Kookboek ook. Ook al meerdere prijzen gewonnen. Ze is mede-eigenaar van twee couscousbars in Amsterdam. Nadia presenteerde al van alles, onder andere voor 24 Kitchen. Haar Arabische smaakmakers worden verkocht in veel supermarkten, ook echt bijzonder. Ze heeft ook een eigen podcast, meerdere. En misschien wel het belangrijkste, in ieder geval voor mij in dit rijtje: ze is mijn collega-vriendin eigenlijk bij BinnensteBuiten, waar ze heerlijke vegetarische en plantaardige gerechten maakt van bijzondere ingrediënten. Ze is ook zelf heel bijzonder, vind ik.

Nadia, wat goed dat je er bent.

Nadia Zerouali
Oh lief. Welkom. Dank je wel. Ik voel me ook heel erg welkom in deze prachtige Hortus.

Marieke Eyskoot
Hoe is het om hier te zijn in de Hortus, zo na sluitingstijd?

Nadia Zerouali
Ik voelde me een beetje alsof ik stiekem iets aan het doen was wat niet mocht. Dat je stiekem door een poortje gaat, in de verboden tuin. Dat gevoel. Maar ook wel heel indrukwekkend als je dan zo klein zit naast die hele grote bomen en planten.

Marieke Eyskoot
Ja. Er staat hier, we hadden het er net eventjes over toen Nadia binnenkwam, er staat hier een Ravenala madagascariensis. Dat is een reizigersboom, die is gigantisch. Dus als je nu aan het luisteren bent: je kunt ook naar ons kijken op YouTube, en op socials laten we hier ook wat van zien.

Die reizigersboom heet reizigersboom omdat hij op plekken stond waar reizigers konden verdwalen en dan in de oksels, dus waar de bladeren samenkomen, daar verzamelt die water. En dan konden reizigers daarop overleven. Een mooi verhaal over prachtig deze planten.

Nadia, wij leerden elkaar al een paar jaar geleden kennen omdat we allebei duurzame dingen doen. Dus ik presenteer bijvoorbeeld events, jij spreekt op events en je geeft kookdemo’s en je doet van allerlei dingen die te maken hebben met het vertellen van het verhaal van een betere wereld, maar dan op het gebied van eten voornamelijk.

Wat heel leuk is: ik presenteerde een evenement waar jij een kookdemonstratie gaf en toen hadden we het heel leuk samen. Dat weet ik echt nog heel goed. Ik dacht ook: deze persoon wil ik graag vaker spreken en ik wil meer van haar leren. En zo hebben we eigenlijk contact gehouden sinds die tijd. Zo ben ik ook bij BinnensteBuiten gekomen, omdat ik jou kende. Dus dat is een heel fijn en heel mooi soort herinnering. Misschien herkennen luisteraars dat wel, dat je zo iemand tegenkomt waarvan je denkt: ja.

Nadia Zerouali
Ja, we zouden elkaar misschien in een ander leven niet hebben… onze paden zouden dan niet hebben gekruist. Maar door onze zoektocht naar een duurzamer, beter leven hebben we elkaar getroffen. Het is toch fantastisch als je daarover nadenkt eigenlijk.

Marieke Eyskoot
Het is een ongelooflijke bonus van je hiermee bezighouden.

Nadia Zerouali
Ja, je kunt zomaar hele mooie mensen ontmoeten.

Marieke Eyskoot
Ja. Gelukt. En mensen die heel mooie en goede dingen proberen te doen, maar soms ook heus wel eens worstelen. Oh ja, over worstelingen gesproken: wij beginnen elke aflevering met de worsteling van de week. Iets dat je misschien niet zo duurzaam deed, of iets wat je wel heel duurzaam deed maar waar je niet zo blij van werd, mogelijk.

Nadia Zerouali
Jij eerst.

Marieke Eyskoot
Nou, misschien de grootste olifant maar direct benoemen.

Nadia Zerouali
Ik was eigenlijk al bijna… ik zeg 98% plantaardig aan het eten. Dus niet vegetarisch, maar echt 98% plantaardig. En toen kwam ik echt vet in de overgang. En toen sloopte stiekem weer wat vlees erin.

Marieke Eyskoot
Maar heb je behoefte aan vlees? Dat is wat het is?

Nadia Zerouali
Echt behoefte aan, gewoon echt letterlijk behoefte aan. Mijn lijf was zo van slag, en nog steeds eigenlijk, en ik had echt zoiets van: ja, maar ik trek dit gewoon… er moet wat vlees in, er moet ijzer in. Ik weet nog steeds niet zo goed wat het precies is, maar ik geloof heel erg dat je lichaam heel goed zelf kan aangeven waar het behoefte aan heeft en wat het niet wil.

Mijn lijf wil geen lactose, ik ben lactose-intolerant geworden, wat heel normaal is als je Afrikaanse roots hebt. Waardoor ik eigenlijk ook heel veel kaas- en zuiveldingen helemaal niet lekker vind. Maar als je er heel erg behoefte aan hebt, dan denk ik altijd: er zal er wel wat zijn. Dus mijn plantaardige reis is echt een stuk minder plantaardig geworden, helaas.

Marieke Eyskoot
En hoe uitte zich dat deze week? Had je iets specifieks wat er gebeurde? Of is dit ook gewoon iets wat je bezighoudt, waardoor je ermee worstelt?

Nadia Zerouali
Ja, nee, dat is niet specifiek van deze week. Nee, dat is echt van deze tijd.

Marieke Eyskoot
En wat voor consequenties zijn daar dan in jouw leven? Want je eet meer vlees dan je deed. Op welke manier, welke keuzes maak je hierin?

Nadia Zerouali
Nou, op zich eet ik buiten, dus als ik aan het werk ben of buiten ben, de stad in ga, dan eet ik eigenlijk nooit vlees. Dus als ik het al eet, is het thuis. En thuis is het halalvlees en eitjes van onze eigen kippen.

Dus kijk, als ik nu mijn eigen schaapjes en koetjes had gehad, dan had ik het echt nog meer oké gevonden dat ik het deed. Maar ook daar: ik heb van de zomer een heel mooi gesprek gehad met Imke de Boer.

Marieke Eyskoot
Die ken je waarschijnlijk zelf ook heel goed. Ik wel, maar voor wie luistert?

Nadia Zerouali
Zij is hoogleraar, denk ik, Wageningen. En zij heeft ook ooit in mijn schoenen gestaan: dat zij vegetariër was en af en toe vlees, en als het goed vlees is en zelfgeslacht, dan kan het wel.

Maar ze zegt eigenlijk: het kan niet. Eigenlijk kan het gewoon niet.

Marieke Eyskoot
En waarom zei ze dat?

Nadia Zerouali
Omdat: wie maakt dat wij mensen beter zijn dan dieren? En ik zeg dan altijd: wij mensen zijn ook gewoon dieren. En binnen de dierenorde eet de ene keer de één en de ander. Maar wij als mens… dat telt gewoon niet. We sjoemelen. Als we gewone dieren waren geweest, dan was het een eerlijk speelveld.

Marieke Eyskoot
Maar dat is het nu niet.

Nadia Zerouali
Dat is het gewoon niet. Dus het blijft, als je met jezelf doorgaat denken, dan heb je eigenlijk niet echt heel veel excuses.

Marieke Eyskoot
Nog los van de impact natuurlijk op het milieu. Het verbouwen van de soja…

Nadia Zerouali
Alles, alles bij elkaar.

Marieke Eyskoot
Het is als voer, wat de Amazone wegkapt. De methaanuitstoot, transport. Alles. Je kunt een heel rijtje opnoemen. Ik stop er mee.

Nadia Zerouali
Ja, nee, maar ik bedoel meer: en daarin vind ik het dan ook zo bijzonder dat ik denk… ik weet zo goed hoe ik plantaardig heel lekker kan koken. En ook eigenlijk echt volwaardige maaltijden waarin je niks mist in umami of in knapperig of in lekker vettig. Ik kan gewoon echt, kan ik over mezelf zeggen, plantaardig koken waarin je niks vlezigs mist.

En dan toch zelf denken van: nou, ik spuit elke week een spuit B12 in mijn lijf. Dus je zou denken, daarvoor heb je het niet nodig, want ik heb gewoon een chronisch opnameprobleem. Ik weet hoe ik dat klaar kan maken. Moreel vind ik het eigenlijk niet te verantwoorden. En toch heb ik er echt zin in.

Marieke Eyskoot
En doe je het ook? Want er is nog een verschil tussen er echt zin in hebben en toch ook het in je mond steken.

Nadia Zerouali
Ja. Als ik dan eenmaal besloten heb dat ik het eet: ik heb nog nooit een hap genomen waarvan ik denk: dit wil ik niet. Want dan zou ik het niet doen.

Marieke Eyskoot
Ja, dat is dan sterker. Ik kan me voorstellen dat dit echt een worsteling is waar je bijna niet uitkomt.

Nadia Zerouali
Ik hoop, zoals ik ooit wel de beslissing heb genomen om echt wel plantaardig te eten en dat was eigenlijk goed gelukt… zou dat ook wel weer een keer terugkomen? Dat weet ik nog niet, maar daar vertrouw ik dan maar op.

Marieke Eyskoot
Ik heb aan onze volgers en luisteraars gevraagd of ze een vraag voor jou hebben. En de vraag van Raoul die heeft hier ook wel heel erg mee te maken. Dus laten we daar gewoon direct even naar gaan luisteren.

Nadia Zerouali
Hoi Nadia, denk jij dat plantaardig eten snel de norm zal worden en zou je daar dan zelf ook makkelijk aan meedoen?

Nadia Zerouali
Oh, ik ben bang dat ik hier een heel depressief antwoord heb. Heel deprimerend. Nee. De wereld gaat meer vlees eten. Kijk, wij in het Westen zijn hier, als we gegoeide burgers zijn, als we het hebben over de goede zaak: gegoeide burgers kunnen zich veroorloven om ook na te denken over dit soort keuzes in hun eten. Heel veel andere delen van de wereld, daar gaat het economisch steeds beter mee en daar is de eerste stap van dat ze meer vlees gaan eten.

En als ik heel eerlijk ben, vind ik ook dat wij in het Westen totaal niet de mensen zijn die hen mogen gaan vertellen dat ze dat niet mogen gaan doen. Op heel veel vlakken niet. En op dat vlak al helemaal niet. Dus ik vind dat we echt op andere manieren moeten gaan kijken hoe we dat met elkaar, voor elkaar kunnen gaan boksen.

Marieke Eyskoot
En aan wat voor manieren denk je?

Nadia Zerouali
Wij zullen dan in ieder geval onze verantwoordelijkheid moeten nemen en veel minder vlees of geen. De vraag van Raoul ging over echt overgaan op het plantaardig dieet.

Marieke Eyskoot
Ja, helemaal plantaardig.

Nadia Zerouali
En ook gewoon kijken hoe wij… Wat ik ooit begrepen heb van een vriendin die in Ghana zit: dat ik zo’n allergie had als mensen zeiden: “Fonio, het nieuwe quinoa.” En dat ik dan zei: dat wordt daar al eeuwen gegeten en dan gaan wij dat even weer toe-eigenen, hip maken en weer onbetaalbaar voor de lokale mensen.

En toen zei zij heel sterk: ja, maar pas als het in het Westen als hip en trendy en goed en gezond en lekker wordt gezien, dan pas gaan de originele eters ervan het ook weer op waarde weten te schatten. Toen dacht ik: oh wauw. Dus zo’n heftige invloed hebben wij op wat zelfs mensen ver van ons eten.

Marieke Eyskoot
Op wat van hen is eigenlijk, origineel van hen. Want dat maakt onze verantwoordelijkheid nog veel groter.

Nadia Zerouali
Ja, dus nog los dat we dat moeten laten merken, zien, proeven, waarderen. Mogen we ook, vind ik, niet andere mensen hun habitat aantasten en andere dieren hun habitat aantasten voor ons eten. Dat doen we nu nog steeds massaal. Het feit dat die soja daar aangeplant wordt is voor ons, niet voor hen.

En ook: als zij vlees gaan eten, weegt dat nog niet op tegen wat wij met onze industrieën en onze auto’s en onze vliegtuigen doen. Dus het is ook een beetje… ik denk: de rest van de wereld plantaardig? Zullen we maar gewoon eerst hier beginnen.

Marieke Eyskoot
Ja, dus het antwoord op de vraag is dus inderdaad dat wij eigenlijk het hier vooral zouden moeten doen.

Nadia Zerouali
Ja. En dat ik bang ben dat het nog niet zo snel plantaardig gaat worden wereldwijd, omdat het eerste wat mensen gaan doen als ze meer geld verdienen, is meer vlees eten.

Marieke Eyskoot
Als je verder gaat in die redenering over dat wij dingen dan “hip” maken, en dat dat dan de wereld overgaat… dan zou hopelijk dat dan dus ook zo werken, dat wij dat hier dan wel gaan doen. En dat dan… dan kunnen we het in ieder geval voor iets goeds aanwenden.

Nadia Zerouali
Precies. Die mega-invloed die we hebben.

Marieke Eyskoot
Interessant.

Nadia Zerouali
Maar tegelijkertijd heb ik ook wel zoiets van: als je ziet de wereld door bijvoorbeeld social media, die emancipeert ook. Ik kan me ook voorstellen dat ze in andere werelddelen denken: die gekke mensen daar met hun obesitas… ondervoeding terwijl ze te dik zijn… en hart- en vaatklachten die echt goed te relateren zijn aan ons dieet… dat ze denken: nou, dat pad gaan we even niet doen.

Nee, maar als dat vanuit henzelf komt: ja, helemaal goed. Alsjeblieft, leer van ons.

Marieke Eyskoot
Ja, op deze manier. Dan andersom: niet andersom.

Nadia Zerouali
En wat we tot nu toe best wel vaak gedaan hebben, is andersom. We zijn hier minder gaan roken, dan gaat onze sigaren- of nicotine-industrie daar naartoe, en mensen daar nog verslaafder maken. Ik heb een hekel aan dit allemaal.

Marieke Eyskoot
Ja, precies. We duiken er meteen al diep in. Ik heb eigenlijk ook allerlei van dit soort vragen. Hier komen we echt nog wel een beetje op terug. Ook denk ik onze invloed op de wereld en waar onze ingrediënten allemaal vandaan komen. En hoe we ons gedragen en zo. Dat is ook zeker.

Zal ik de worsteling nog even afmaken? Voordat we direct op allerlei andere plekken zijn. Ik heb er ook één deze week en die was met jou. Ik eet plantaardig. Ik ben ook aan het begin van de overgang, zeker weten. Wie weet wat er dus nog gaat gebeuren. Ik heb nog nooit in mijn leven zin gehad in vlees, dus als dat dan nu zou komen, dan is dat echt een totale omverwerping van mijn zijn. Maar ik ga het meemaken. Ik voel het begin, ik ben absoluut in een stadium van de overgang ook.

Ik eet plantaardig en daar heb ik over het algemeen echt nul moeite mee. Precies wat jij net zei: alle smaken zijn er, je kunt het ontzettend lekker maken, ik heb ook veel nieuwe dingen ontdekt, er zijn steeds meer alternatieven. Ik heb nul te klagen daarover. Echt niet.

En toch had ik deze week daar een worsteling mee. Want ik heb de laatste tijd zo’n zin in krentenbollen, maar dan een beetje van die… ik wil niet zeggen “klef”, maar ik bedoel dat op een positieve manier. Zo van die ouderwetse supermarkt-krentenbollen, zoals je die kent, en die mij misschien ook wel een beetje aan mijn jeugd doen denken.

En wij waren met z’n tweeën opnames aan het maken bij een bakkerij, omdat we dus gingen… er wordt ongelooflijk veel brood weggegooid. Wat gebeurt daar nog mee? Fantastisch item dat wij samen hebben mogen maken voor BinnensteBuiten. Hoe tof. Helemaal te gek. Als je dit luistert, is dat al uitgezonden. Dus zoek dat even op. Op de website van BinnensteBuiten kun je alles nazien. Ik zal het anders ook wel even in de show notes zetten. Dat is leuk. Dan kunnen mensen gewoon direct kijken. Het eerste item dat wij samen mochten draaien voor BinnensteBuiten. Hopelijk komt er nog veel meer.

Nadia Zerouali
Inshallah.

Marieke Eyskoot
Inshallah. En toen kregen we krentenbollen aangeboden van die bakker. En ik keek ernaar en ik dacht: ik heb maar even voor de zekerheid gecheckt, want wie weet was het niet zo. Maar er zitten in heel veel krentenbollen melkpoeder of weipoeder of zoiets dergelijks.

Nadia Zerouali
Ei.

Marieke Eyskoot
Ei. Maar als je naar de supermarkt gaat met name melkpoeder. En hij zei dus ook direct: hier zitten wel wat dierlijke producten in. En ik zat zo met hartjesogen naar die krentenbol…

Ik heb je dus nog niet gevonden, in ieder geval niet. Wel vegan krentenbollen, maar niet die “leidende” of die kleffige. Dus mocht er iemand luisteren die dit weet, en ik weet ook al: ik heb het hier eerder over gehad met mensen dat er meer mensen zijn die hier zin in hebben, Ramon bijvoorbeeld: stuur het ons.

En dan zal ik ook in volgende afleveringen, als er goede tips bij zijn geweest, zal ik het zeker delen. Maar dit was mijn worsteling van de week. Dat ik met heel veel hartjesogen naar die lekkere krentenbollen zat te kijken.

Ik kreeg trouwens daarna heel lekker ander brood van hem dat zuivelvrij was. En dat is natuurlijk bij brood eigenlijk ook helemaal niet zo heel moeilijk. Het is niet zo dat je heel veel brood niet kan eten.

Nadia Zerouali
Nee, maar altijd luxe, zoetige brood.

Marieke Eyskoot
Nou, dat waren de worstelingen.

Nadia Zerouali
Samuel Levie heeft er trouwens een heel mooi boek over geschreven. Over worstelingen.

Marieke Eyskoot
En ook omdat hij worst maakt, is dat natuurlijk een ongelooflijk leuke titel. Heel tof dat hij dat doet. Ik vind het heel interessant ook als mensen die zich met vlees bezighouden, en dan mogelijk op een wel wat betere manier. Het is natuurlijk geen industrieel vlees of zo dat hij maakt. Maar hij worstelt er toch mee. En ik kan me dat dus echt heel goed voorstellen als je je wil bezighouden met verbetering van de wereld. Dus ik ben heel benieuwd ook daarnaar.

Waarom kook jij, want zo ken ik jou, waarom kook jij met name vegetarisch en plantaardig? Ook in BinnensteBuiten bijvoorbeeld ben jij de chef die dat doet. Waar komt dat vandaan?

Nadia Zerouali
Nou, eigenlijk kwam het uit… als je al kan koken. En als je een smakenbibliotheek in je hoofd hebt…

Marieke Eyskoot
Heb jij dat?

Nadia Zerouali
Ja. Zo werken mensen die kunnen koken. Dat werkt als een soort bibliotheek in je hoofd waar je allerlei laadjes in hebt. En dan kun je een soort van koken in je hoofd. Dat is wat er gebeurt. En dat is net zo makkelijk plantaardig als met vlees en zuivel. En toen dacht ik: ja, wat heb ik nou toe te voegen aan de wereld? Nou dat.

Marieke Eyskoot
En hoe lang is dit geleden dat dit bij jou kwam?

Nadia Zerouali
Wat zou het zijn? Een jaar of tien, denk ik. Dat ik zei: ik ga mijn kookboeken en wat ik op tv doe, of wat ik toen voor de NRC heb gedaan, dat ga ik gewoon niet meer met vlees en zoveel mogelijk ook gewoon echt plantaardig doen, zonder het zo te benoemen.

Ik ben niet, ook omdat ik zelf niet 100% plantaardig eet, ik ben niet de plantaardige chef of de plantaardige kok. En ook bij mij gaat gastvrijheid bijvoorbeeld ook alweer voor: als ik bij mensen thuis kom en zij hebben voor mij hun enige kip geslacht, ga ik gewoon echt kip eten hoor. Dus ik zou mezelf ook nooit willen profileren als een plantaardige kok. Maar het is wel wat ik mensen kan geven.

En voor heel veel mensen is het gewoon al de moeilijkste vraag van de dag: wat eten we vanavond? En als je dat ook dan nog duurzaam wil doen, of zo goed mogelijk voor mens, dier en omgeving, dan wordt het al heel lastig. Dus ik dacht: dit is iets wat ik wel kan brengen. Vandaar.

Marieke Eyskoot
Ja, dankjewel. Ook dat je ons dat brengt. Op welke manier is dit wel of niet verbonden met jouw achtergrond?

Nadia Zerouali
Ik denk stiekem best wel heel veel met mijn achtergrond, omdat wij zeg maar… in mijn hele opvoeding is eten nooit iets geweest wat je uit de supermarkt haalt en naar binnen schuift.

Dus mijn vader heeft altijd een zoektocht gedaan naar een schaapje of naar een kip. En voor wie niet precies…

Marieke Eyskoot
Jouw achtergrond weten misschien?

Nadia Zerouali
Halal en islam. Ik ben moslim opgegroeid. En ook nog eens in een klein dorp waar we geen halal-slager hadden. Dus mijn vader moest het ook echt allemaal zelf doen. Dus ik ben daarmee opgegroeid. Ik weet gewoon hoe je dieren slacht en dat klaarmaakt. Maar ik weet dus ook hoe kostbaar en met hoeveel respect je met een dier moet omgaan. Dus ook wat het moet eten daarvoor en hoe dat hele proces gaat.

Dus voor mij is dieren eten niet iets wat je koopt en dan weer weggooit. Of misschien wel gebruikt of misschien toch niet. Het heeft echt heel veel waarde. Zelfs de melk moest ik gewoon op mijn fietsje naar de boer. “Jerry, kan ik je melk halen?”

Marieke Eyskoot
Want dit was in Nederland wat je omschrijft. Want jij bent in Winterswijk geboren en getogen.

Nadia Zerouali
Ja, klopt.

Marieke Eyskoot
Maar jouw ouders zijn hier naartoe gekomen?

Nadia Zerouali
Ja, eind jaren zestig is mijn vader naar Nederland gekomen.

Marieke Eyskoot
Vanuit?

Nadia Zerouali
Marokko. En hier opgegroeid. Maar zij zelf zijn hier eigenlijk ook opgegroeid. Mijn moeder was zestien en mijn vader zesentwintig toen ze trouwden. En mijn vader was denk ik twintig of zo toen hij voor het eerst naar Nederland kwam.

Dus ook zij zijn eigenlijk… hoe ouder ik ben hoe meer ik denk: ze waren piepjong toen ze naar Nederland kwamen. Hoezo? Ze wonen al veel langer hier dan daar.

Marieke Eyskoot
En toch heb je die waarde op die manier meegekregen, want wat je omschrijft, vlees in de supermarkt kopen bijvoorbeeld en weggooien of als een soort product zien, bijna wat in plastic zit… dat is wel wat hier veel meer normaal is dan de manier waarop zij zijn opgegroeid.

Nadia Zerouali
Ja, waarop zij, maar dus ook nog wij. En eigenlijk ook merk ik wat ik weer doorgeef aan mijn kind en mijn neefjes en nichtjes met wie ik nu allemaal in één gezin woon.

Voor ons is het eten van vlees, groenten: het is echt niet iets… je gooit geen eten weg, één. Dus voordat je eet, zeg je al bismillah. En dat je dankt… niet met een gebed voor het eten, maar echt met elke hap of elke maaltijd die je begint. Eten heeft eigenlijk gewoon heel veel waarde.

Dus nog los van de gastvrijheid en los van het voeden heeft het cultuur, het heeft heimwee, het heeft respect naar dier en naar waar het vandaan komt. En ik merk ook gewoon nu wij kippen hebben bijvoorbeeld: als je dan… laatst hadden we verjaardag bij mijn zusje en we hadden allemaal wat rijst over. En toen heb ik gewoon die rijst en groenten in een bakje gedaan en meegenomen naar huis voor de kippen. Dat je echt denkt: je gaat gewoon echt niet eten weggooien. Dat doe je gewoon niet.

En dan ben ik ook nog opgegroeid met dat brood al helemaal heilig is. Brood… ik heb echt een beeld op mijn netvlies wat ik niet wegkrijg van een oude man in Marokko die aan de kant van de weg brood zag. Dat oppakte, het een kus gaf, excuses aanbood, dat het brood daar lag, en het aan de zijkant schoof zodat dieren er rustig van kunnen eten zonder overreden te worden. En dat is zeg maar hoe ik ben opgegroeid met eten.

Marieke Eyskoot
En waar we allemaal nog eigenlijk veel vaker bij zouden mogen… moeten… stilstaan. Deze prachtige manier van denken en ook wel voelen, denk ik. Het is niet iets wat zich alleen in je hoofd afspeelt, maar ook iets wat je voelt, je emoties.

Hoe heeft dat invloed op andere keuzes die je in je leven maakt?

Nadia Zerouali
Nou ja, ik ben bijvoorbeeld terug verhuisd naar Winterswijk. En daar ben ik gaan samenwonen: naast mijn zoon van achttien met mijn zusje, haar man en hun vier kleine kinderen. We wonen samen op een grote boerderij, echt buiten in het buurtschap van Winterswijk.

En dat brengt dan direct met zich mee dat ik dus weer veel vaker in een auto zit, onderweg naar werk. En dan heb ik mijn oude auto, die best wel vaak… echt, stond ik gewoon mee stil langs de snelweg, ingeruild voor een nieuwere hybride auto. En dat klinkt dan alsof dat een duurzamere, betere keuze is, maar het is gewoon niet zo. Een oude auto oprijden…

Ja, ik weet nog, die auto zoop wel echt veel te veel benzine en zo. Dus het is niet dat ze nou zo’n hele duurzame auto was. Maar toch. En dan… dat bedoel ik meer met: we nemen, we maken allemaal van die keuzes, we nemen van die beslissingen waarvan je stiekem weet: het is echt niet helemaal oké. Maar ik doe een soort van mijn best.

Marieke Eyskoot
En je probeert het dus wel. Dus deze manier van denken beïnvloedt wel ook echt andere beslissingen die je in je leven maakt. Niet alleen op het gebied van voeding.

Nadia Zerouali
Nee, want de basis van samen een huis delen, één wasmachine delen, spullen met elkaar delen, een huis met elkaar delen… dat is eigenlijk weer een hele duurzame beslissing. Dus het is echt… en dat nog naast en los van het menselijke duurzame wat er ook in zit.

Maar dat brengt mij wel weer elke keer tot de realisatie: je doet het nooit helemaal goed, maar je doet het eigenlijk ook niet helemaal fout. Dus dan maar gewoon zo goed mogelijk doen.

Eigenlijk een beetje zoals een goede vriend van mij ooit tegen mij zei over kinderen opvoeden: we moeten niet proberen het zo goed mogelijk te doen, maar zo min mogelijk fouten te maken, want we hebben het nooit eerder geleefd. We hebben het nog nooit eerder gedaan. Dus dan alleen maar jezelf op je hoofd slaan van: oh, dit doe ik fout, dit doe ik slecht… nou dan leef je niet lekker.

Maar gewoon: zo min mogelijk fouten. En zo min mogelijk… als je het eenmaal realiseert: het is niet oké, misschien wel beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald. En met dat soort mildheid naar jezelf en je omgeving blijven kijken. Dat maakt het wel wat draaglijker.

Marieke Eyskoot
Want het wordt er ook niet leuker van als je jezelf maar constant voor je kop slaat. Inderdaad, op deze manier is het ook vol te houden. En hoe meer je het volhoudt, hoe meer stappen je zet. En hoe meer impact je dus uiteindelijk maakt. Dus dat werkt ook nog eens echt heel goed.

Ik vind het mooi dat je met die mildheid naar jezelf kan kijken. Ik denk echt dat dat heel goed is. Tegelijkertijd ken ik jou ook als een behoorlijk uitgesproken iemand. Je bent maatschappelijk zeker heel uitgesproken. Je kan behoorlijk stelling nemen. Je was ook medeoprichter van Iedereen… wat juist een platform is tegen polarisatie in de samenleving. Op sociale media laat je ook echt wel je stem horen. Dus vertel me meer over die kant van jezelf.

Nadia Zerouali
Kijk, ik vind dat je naar jezelf en naar je naasten, daar mag je echt wel mild zijn op menselijk vlak. En tegelijkertijd denk ik wel: we leven met elkaar samen. We zijn een samenleving. En dat hele individuele, het hele zogenaamde neoliberalisme, kapitalisme, daar heb ik gewoon echt heel erg veel moeite mee. En daarin ben ik wel zwart-wit.

Terwijl ik naar de mens en naar de persoon kan ik heel erg mild zijn. Maar naar onze systemen, en systeempijnen en systeemfouten, daar ben ik gewoon best wel hard in. Dat ik echt denk: dit is gewoon niet oké. Daar zit het.

En dan ben ik wel heel erg uitgesproken. Ook omdat ik vind dat ik het me kan veroorloven. Er zijn heel veel mensen die zich niet kunnen durven uitspreken. En ik kan me dat veroorloven op elk vlak. Dus ik vind dan ook dat ik het aan de samenleving… ik hoor dat te doen. Dit is mijn pad.

Marieke Eyskoot
Ja, het is je verantwoordelijkheid, maar ook je mogelijkheid.

Nadia Zerouali
Ja. En als je die mogelijkheid hebt… want ik vind niet dat iedereen dat moet kunnen. Niet iedereen is in de gelegenheid om dat te doen. Het kan soms echt grote implicaties hebben voor je baan of voor je familieleden. Maar ik zit in de luxe positie dat ik het me wel kan veroorloven, echt op elk vlak. Dus dan vind ik ook dat ik de taak heb om dat te doen.

Dat raakt ook wel een beetje aan een antwoord dat ik wel geef als mensen bijvoorbeeld aan mij vragen: hoe ben je op een duurzaam pad gekomen? Is dat ooit een beslissing of een keuze geweest? Ik zeg: dat heeft er bij mij altijd erg ingezeten, omdat ik me zo bewust ben geweest van alles wat ik heb gekregen toen ik hier ter wereld kwam.

Zoveel voordelen gekregen door hier alleen maar geboren te worden: privileges, vrijheden, democratie, vrouwenrechten, mensenrechten, goede economie. Het regent vaak, dat vinden we rot, maar het is heel vruchtbaar. Vrijheid heb ik gewoon gekregen, heb ik in dit leven niets voor gedaan, in elk geval. En dus heb ik er ook niet meer recht op dan iemand anders. En dus heb ik altijd heel erg het gevoel gehad dat ik alles wat ik heb gekregen eigenlijk moet inzetten om het wat eerlijker te maken. En zeker ook te strijden voor alles en iedereen dat dat niet heeft.

Als ik ergens anders was geboren op de wereld, had mijn leven mogelijk heel anders uitgezien. Dan had ik dit niet kunnen doen. Dus dat raakt me wel als je dat zegt.

Nadia Zerouali
Ja, en ook dat het niet… het is niet “recht” voor jou om dat te hebben. Toch zo van: delen. Hiermee delen. We hebben het gekregen, we hebben er niks voor gedaan eigenlijk. En we kunnen het ons veroorloven om het te delen.

En dan… ja, moreel kompas is echt zo een beetje gekaapt door christelijke politiek, bij wijze van spreken. Maar ik geloof heilig in een moreel kompas. Dat als je gut feeling zegt: dit is niet oké, dan is het gewoon niet oké. En dat kunnen we dan met z’n allen lopen verdrukken. En ik geloof dat als je dat niet doet, dan ben je een fijne mens voor jezelf en je omgeving.

Marieke Eyskoot
Verdrukken, en het over systemen die niet kloppen, je morele kompas en weten dat het eigenlijk niet klopt… dat doet mij denken aan kolonialisme en slavernij. En ik kan me voorstellen, en ik weet ook, want wij hebben ook samengewerkt op dit onderwerp, ik weet ook dat dat natuurlijk iets is wat je tegenkomt als je je met koken, specerijen, bijvoorbeeld… ingrediënten die hier zijn gekomen door een systeem dat doorspekt is van zulke verschrikkelijke mensenrechtenschendingen en mishandelingen.

Op welke manier speelt dit een rol in jouw werk en hoe jij ermee omgaat?

Nadia Zerouali
Ik probeer vooral altijd open te blijven staan en te leren. Dus niet zozeer vanuit: ik wil zo graag praten over culinaire toe-eigening omdat dat hip is. Nee. Gewoon: ik wil me blijven realiseren en blijven weten waar mijn eten vandaan komt. En eten is nooit zomaar. Dat heeft altijd een verhaal. En elk ingrediënt heeft een verhaal.

En als je het verhaal kent, dan weet je ook waarom we bepaalde gerechten wel of niet eten. Of waarom we bepaalde manieren wel of niet doen. Maar er horen altijd mensen bij. Dus naast de grond waar het uitkomt, komt het ook uit mensenhanden.

En ik vind mijn leven alleen maar verrijkt worden en mooier worden als ik die verhalen ken. Dus ik heb geen enkele behoefte om dingen helemaal van mij te maken. Ik heb juist altijd zoiets van: ik ben gezegend dat ik een bepaald pad heb mogen vereffenen, bijvoorbeeld met prijswinnende kookboeken, heel tof. Of dat we een productlijn de supermarkt in krijgen, dat is een voorrecht, een pad dat we hebben vereffend. Maar ik vind niet dat omdat ik dat pad heb helpen meemaken, dat ik dan de enige ben die daarover mag lopen.

Dus dat het daarna is van: Nadia’s keuken, Nadia’s recept, Nadia’s… nee, helemaal niet. En tegelijkertijd profiteer ik er natuurlijk gigantisch van. Dus het is niet zo dat ik er niks uit haal. Natuurlijk haal je er wat uit voor jezelf.

Maar ik vind het vooral heel belangrijk om tegen mezelf te blijven zeggen: het is niet van mij. Het is dankzij anderen en dankzij voorouders en dankzij natuur en dankzij heel veel anderen, groot en klein, mag ik daarvan meegenieten of meeprofiteren. En die realisatie maakt mij dan dus zo strijdlustig soms.

Dat is niet vanuit dat ik het leuk vind om daarover ruzie te maken of de discussie op te zoeken. Daar gaat het me helemaal niet om.

Marieke Eyskoot
Veel van alles wat wij hier nu hebben en wat sommige mensen voelen als een recht, komt natuurlijk doordat er zulke onrechtvaardige systemen waren die uitbuiten. Kun je misschien een voorbeeld geven voor mensen die dat niet direct op het netvlies hebben, of die verhalen misschien minder hebben gehoord, wat de relatie is in dit geval dan misschien voor jou tussen wat we eten en uitbuiting, of waar het vandaan komt?

Nadia Zerouali
We kunnen er heel lang en kort over kletsen. Maar Nederland dankt zijn rijkdom echt aan de specerijen van ver weg. En daarvoor zijn echt gruweldaden naar de mensheid en naar de natuur gedaan. Gewoon wat we hebben gedaan om dat voor elkaar te krijgen.

En ik vind: er zit een heel groot verschil tussen schuldig zijn en verantwoordelijkheid nemen. Dus ik voel me niet schuldig dat ik een Nederlander ben die profiteert tot de dag van vandaag van het geld dat verdiend is over de rug van tot slaafgemaakte. Maar ik neem wel mijn verantwoordelijkheid om te erkennen dat dat inderdaad zo is geweest.

En dan kan ik dus niet stoppen bij dat zien of lezen of tegenkomen op de gebouwen van een Tropenmuseum of in de boeken die bij het Allard Pierson Museum liggen. Daar zie je het en daar lees je het en daar kun je er echt niet onderuit. Maar daarnaast eet ik nog steeds die specerijen. En daarnaast ben ik nog steeds omringd door mensen met Indische voorouders of Molukse voorouders, of Surinaamse voorouders of Marokkaanse voorouders. En dan vind ik dat we het aan elkaar en aan onszelf verplicht zijn om daar verantwoordelijk mee om te gaan.

En dat is dus niet iets van… ik vind dat totaal niet negatief. Ik vind dat echt het leven verrijken en hoe mooi dat we onze menselijkheid weer terugkrijgen. En dat je dan kan erkennen: nee, dat hebben we gewoon niet goed gedaan met elkaar. En hoe gaan we het weer goed maken? En de eerste stap is erkennen.

Marieke Eyskoot
Hoe doe jij dat, je verantwoordelijkheid nemen? En ik wil daar eigenlijk ook direct bij vragen: hoe kan iemand die luistert dat in jouw ogen doen?

Nadia Zerouali
Nou kijk, over specerijen bijvoorbeeld: ik kan me geen keuken voorstellen of eten voorstellen zonder peper en specerijen. Nou, er zijn, als je je erin wil verdiepen, specerijmerken die echt fantastische specerijen leveren. Die echt rechtstreeks van een boer afkomen, van een kleine plantage waar de boer op waarde wordt geschat en gewoon een eerlijke prijs krijgt.

Daar ben ik zelf met Nariën Marijn Soek helaas nog niet. Alleen wij zijn wel in de supermarkten en eigenlijk in alle supermarkten van Nederland en België zo ongeveer nu te koop. Dus wat wij hebben gedaan is een klein stapje in de goede richting.

Marieke Eyskoot
Welke stap is dat?

Nadia Zerouali
Goede specerijen leveren zonder rotzooi, zonder kleurstoffen, zonder zout en andere opvulmiddelen. Wat in heel veel specerijen wordt gedaan.

Marieke Eyskoot
Ook goed om je te realiseren dat dit gebeurt.

Nadia Zerouali
Precies. En kleine bakjes waardoor je niet specerijen weggooit omdat ze geen smaak meer hebben. Een receptuur geven waardoor je die specerijen op waarde kan schatten en ermee de keuken in kan.

En achter de schermen zijn we heel erg bezig met onze leveranciers en onze producenten om te zorgen dat we het zo goed mogelijk gaan doen. Steeds beter en beter. Ook daarin ben ik weer een soort mild naar mezelf. Het is heel moeilijk om mensen die gewend zijn om voor één euro een specerijenmix te kopen, om die zover te krijgen dat ze specerijenmix kopen van vijftien euro. Het is gewoon moeilijk.

En ik denk: dan ben ik al dankbaar dat ik iemand mag zijn die het verhaal kan vertellen en die mensen kan meenemen in dat traject. En misschien hebben we over een paar jaartjes, is mijn hoop, wel die goede specerijen in de supermarkten voor iedereen te koop en niet alleen voor de lucky few.

Marieke Eyskoot
Ja, en kunnen we ook de vraag zo aanwakkeren en de manier van produceren zo veranderen dat het ook wat meer naar elkaar toe komt in de reis?

Nadia Zerouali
Precies, wat we met koffie hebben gedaan. Wat we met thee hebben gedaan. Wat we met chocola hebben gedaan.

Maar ik ben daar zelf nog niet. Dus ons eigen merk is daar echt nog niet. Wij zijn gewoon nog onder de grote, niet zo goed doende merken. Maar binnen dat hele gebeuren doen we het goed. Maar er zijn merken die zijn echt honderd keer beter. En die eer ik ook. En die vind ik echt fantastisch dat zij er zijn.

Marieke Eyskoot
Zullen we ze in de show notes zetten en misschien delen op socials?

Nadia Zerouali
Ja, zeker. Dat we projecten als The Good Spice… en er zijn natuurlijk een aantal mensen super goed bezig.

Nadia Zerouali
Ja, gewoon in Nederland en buiten Nederland. We hebben mooie merken die alleen maar specifieke Molukse specerijen doen. The Good Spice. Je hebt buitenlandse merken die het ook echt heel goed doen.

Maar wat ik dan heel mooi vind, en waarin ik me echt vereerd voel dat ik het werk doe wat ik doe, waar wij elkaar ook van kennen: van verduurzaming binnen het voedselsysteem… dat je dat soort mensen ontmoet, mee in gesprek kan gaan en die ook direct ervan kan leren.

Dus mij is het gegeven om de poorten naar de supermarkt te openen. Dat lukt niet bij alle andere specerijenmerken. En dan van die andere dames en heren weer te leren hoe we het dan beter kunnen gaan doen met elkaar.

Marieke Eyskoot
En wie weet krijg je ze uiteindelijk ook wel mee door die poorten. Want die heb je dan geopend. En dat is ook de opening naar het gesprek met de supermarkten. En natuurlijk ook mogelijk een soort slipstream voor de anderen.

Nadia Zerouali
Ja, dat is gewoon… want als ik zou gaan wachten totdat ik alles perfect kan gaan doen, dan is het een beetje zoals met mijn eetpatroon, of met mijn auto of met mijn huissituatie. Dat kan allemaal.

We kunnen niet van het kapitalistische systeem waarin het alleen maar over geld verdienen ging en over slechte kwaliteit als het maar veel was en vulde… naar goed voor mens, natuur en omgeving in één stap. We moeten daar die tussenstappen in maken, ben ik bang.

Marieke Eyskoot
Helemaal mee eens. Deze maatschappij is nog niet ingericht op die perfectie waar we wel heen willen. Dus op die reis ben jij.

Nadia Zerouali
Ja, en vooral die reis dus binnen dat systeem. Want ik probeer heel erg weg te blijven bij individuen de schuld te geven. Of dat nou ouders zijn die hun kinderen misschien niet afleren om energydrankjes te drinken. Of mensen die nog elke dag vleeswaren op hun brood willen. Daar wil ik eigenlijk echt van wegblijven. Ik probeer heel erg in het systeem mee te helpen hervormen. Om die systeempijnen eruit te halen.

Marieke Eyskoot
En dat doen we natuurlijk allemaal. Wij zijn allemaal onderdeel van het systeem, maar ook vormers van het systeem. Door de keuzes die je maakt, hou je een systeem in stand. Of dat nou als consument is, of juist als burger, dus stemgedrag. Of de keuzes die je elke dag als professional maakt.

We hebben verschillende petten op: we zijn consument, we zijn burger en we zijn op een bepaalde manier professional, misschien student of vrijwilliger. De meeste van ons maken op verschillende vlakken keuzes elke dag. En dus heb je ook op verschillende vlakken mogelijkheden, macht. Het voelt soms gewoon als: wat kan ik doen? Terwijl de andere kant natuurlijk is: wij hebben deze maatschappij ook zo gemaakt zoals die is, dus wij kunnen ‘m ook veranderen.

Wie anders? Het zijn geen natuurwetten. Dit zijn we allemaal zelf. Ook heerlijk. Tegelijkertijd soms denk je: wat verschrikkelijk. Maar eigenlijk is het dus juist heel machtig.

Nadia Zerouali
Ja, dat gevoel heb ik. Dat voel ik ook altijd jou. Dat vind ik echt heel lekker.

Marieke Eyskoot
In deze podcast bespreken we ook altijd een paar wat meer persoonlijke vragen. Eén van de eerste is wat jouw duurzame doel is. Want ik weet dat jij de verantwoordelijkheid niet heel erg bij het individu legt en tegelijkertijd kunnen ervaringen van individuen wel inspirerend zijn.

Dus wie weet heb jij een hele fijne duurzame ervaring, iets waar je heel blij van wordt als je het doet, wat een ander misschien heel veel ideeën geeft.

Nadia Zerouali
Ja, dan gaan we toch weer terug naar: geen eten weggooien. En ik denk echt dat als we zouden weten hoeveel eten we weggooien met elkaar, of dat nou al in het productieproces is of bij ons thuis…

Marieke Eyskoot
Dat is zoveel. Het is ongeveer een derde van wat we produceren met z’n allen.

Nadia Zerouali
Het is echt zoveel. En ik geloof echt dat dat een knopje is wat je in je hoofd kan omdraaien. Van: ik ga gewoon geen eten weggooien. Klaar.

Net als dat je bepaalde keuzes in je leven neemt om wel of niet met iemand een relatie aan te gaan. Of wel of niet naar buiten te stappen of kleren aan te doen. Er zijn een paar basic beslissingen die je elke dag neemt, waardoor je er niet meer over hoeft te beslissen. Die worden gewoon geïnternaliseerd.

En dat zou ik ons wel echt gunnen: als we geen eten meer weggooien. En er valt zoveel mee te doen. Ik bedoel, wij hebben ons broodervaring: dat je van brood dat niet verkocht werd weer paneermeel kan maken, waar je dan weer wat anders van kan maken. Maar met brood wat overblijft, tot en met het laatste sneetje, kun je nog zoveel doen.

En ik geloof echt dat als je daar jezelf in traint, dat daarna gewoon een soort tweede natuur wordt en dan doe je het niet meer. En ook hierin moet ik per direct weer een nuance maken naar mezelf: ik ben natuurlijk een kok en wij hebben Too Good To Go bij de couscousbar, maar iedereen weet het: als je werkt, dan gaat er best nog wel eens wat weg.

Maar zelfs bij ons in het restaurant, of als we koken voor kookboeken, ook daarin kun je tegen jezelf zeggen: we gaan gewoon geen eten weggooien. Dus je neemt altijd kleine bakjes mee waarin je het eten kan uitdelen. Bij mijn draaidagen, bij BinnensteBuiten, eet de crew altijd heerlijk mee. Dus ook op dat soort plekken of in dat soort momenten waarin het makkelijk is om het in de prullenbak te gooien, kun je ook nog steeds tegen jezelf zeggen: we gaan het gewoon niet doen.

En als je dat op elk vlak probeert, kun je ook zien dat het nut heeft en werkt. Ik geef het gewoon liever weg aan de kippen, dan weggooien.

Marieke Eyskoot
Dat echt niet. Ik vind het een heel mooi idee inderdaad. Laten we dat nu met iedereen doen die luistert. Laten we dit gewoon beslissen.

En niet dat ik heel veel eten weggooi, helemaal niet, maar het is wel zo’n lekker pad. Nee, je hebt helemaal gelijk: als je een keuze hebt gemaakt, een beslissing hebt genomen, dan is dat gewoon zo. Hoef je niet meer over na te denken.

Je hoeft ook niet alles zelf te bedenken wat je ermee moet. Er zijn genoeg kookboeken, recepten, plannen die je kan hebben om er nog iets goeds mee te doen. En desnoods: je kunt het ook aan je buren geven.

Nadia Zerouali
Zeker. Ik bedoel, wij doen dat niet zo snel… nee, maar ik heb dat in Almere gedaan. Als ik dan veel te veel moest koken voor kookboeken of wat dan ook, dan ging ik letterlijk aanbellen bij de buren: willen jullie wat van mijn eten, want ik heb te veel. En de eerste keer kijken ze je heel gek aan, en daarna zijn ze heel blij.

Marieke Eyskoot
Ook een heel mooie manier natuurlijk om even hallo te zeggen. Voor wie hoorde Too Good To Go, dat Nadia dat met de couscousbar heeft en dat nog niet gezien heeft: het is een hele fijne app waarin je eten kunt kopen. Dat kun je reserveren in restaurants, supermarkten, waar bijvoorbeeld ook de HEMA… waar eten overblijft. En dat kun je dan tegen een gereduceerd tarief aan het eind van de dag, of aan het begin van de dag, als het een ontbijt van een hotel was bijvoorbeeld, kun je dat komen halen, zodat er niks verspild wordt.

Nadia Zerouali
En daar word ik altijd heel blij van.

Marieke Eyskoot
Ja, dat is echt heel leuk om te doen.

Nadia Zerouali
Het scheelt vuilniszakken vol eten weggooien.

Marieke Eyskoot
En geld. Dus heb je dat nog nooit gedaan, dan kun je daar ook zeker even kijken. Heb je een duurzame don’t? Een duurzaam dilemma misschien? Iets wat je heel graag wil, maar waarvan je nog niet weet hoe. Of iets wat je iemand niet zou aanraden.

Nadia Zerouali
Je mooie oude Mercedesje… vervangen door een nieuwe hybride.

Marieke Eyskoot
Ik vraag me af… nou ja, zo eerlijk gezegd. En misschien kunnen jouw luisteraars mij daarin wijzen. Wie ben je? Misschien voel ik me dan beter. Misschien voel ik me slechter.

Maar met producten is het natuurlijk wel zo, ik bedoel eigenlijk meer apparaten, dat het na een tijd echt duurzamer is om ze te vervangen. Er zijn van die cijfers over dat je bijvoorbeeld een koelkast… ik geloof als die ouder is dan zeven jaar, is het duurzamer om een nieuwe te kopen. Is dat energiezuiniger is, dat die technologie zo snel gaat.

Zou dit eigenlijk… even, ik ga dit even opzoeken en zet ik ook in de show notes. Dus er zijn zeker vervangingsmomenten. Dus misschien hoef je daar helemaal niet zo slecht over te voelen.

Nadia Zerouali
Ja, dat vind ik de grootste don’t: dat zoveel autorijden. Maar het weegt echt meer dan op tegen mijn nare gevoel bij dat autorijden. Dat wordt volledig gecompenseerd als ik dan in Winterswijk uit mijn raampje kijk en een klein hertje in de wei zie.

Marieke Eyskoot
Ja, dat uitzicht van jou is ook wel…

Nadia Zerouali
Ja, en dan mag ik mijn nichtje in een kinderwagen stoppen en dan voor twee uur gaan spijbelen en wandelen.

Marieke Eyskoot
Ik ben bij Nadia langs geweest. Ik heb mogen ervaren hoe dit leven is. Ik kan me heel goed voorstellen dat het voor jou tegen veel opweegt. En tegelijkertijd: ik rijd geen auto. Ik heb geen rijbewijs zelfs. Ik heb dat gekozen toen ik achttien was. Ik mocht mijn rijbewijs halen, maar ik dacht: ik ga dat niet doen. Want ik denk dat ik dan zo iemand word die gewoon dat vaker doet dan nodig is. Laat ik het zo zeggen.

Dus ik doe alles met het openbaar vervoer. Ik heb natuurlijk soms ook wel eens een auto nodig om te verhuizen of grote dingen, dan moet ik hulp vragen van mensen en dan pak ik een heel lekkere taart voor ze, of ik kan weer iets anders hebben wat zij dan niet kunnen. Dus ik kan me deze worsteling goed voorstellen. Omdat ik denk dat ik hem ook zou hebben. En dat dacht ik dus ook al… bijna dertig jaar geleden, dat ik dat dan dus zou gaan doen.

Nadia Zerouali
Dertig jaar geleden dacht ik alleen maar: hoe snel haal ik mijn rijbewijs.

Marieke Eyskoot
Ja, precies. Ja, grappig hè? Hoe dat anders kan zijn. Ik dacht: nee, dat moet ik echt niet doen. Dat gaat niet goed komen.

Nadia Zerouali
Nee, ik wilde echt mijn rijbewijs halen, want we zouden die zomer naar Marokko gaan en ik faalde als een stekker. Ik was de eerste keer gezakt. En ik denk nog steeds dat hij me heeft laten zakken omdat hij wist dat ik anders wilde rijden naar Marokko.

Want de tweede keer dat ik geslaagd ben, heb ik zoveel slechter gereden dan de eerste keer.

Marieke Eyskoot
Ik hou ontzettend van roadtrips. Iedereen die luistert en mij mee wil nemen op een roadtrip: ik kan goed navigeren. Best een beetje zingen. Ik maak heel lekkere snacks.

Nadia Zerouali
Oh, heerlijk.

Marieke Eyskoot
Nou ja, goed. We gaan door. Voordat ik mezelf zit uit te nodigen.

Heb jij een duurzame drive? Iets wat iemand ooit tegen je gezegd heeft, wat echt iets bij jou heeft doen klikken? Of iets wat je ergens las of hoorde, wat je duurzame hart heel erg ging laten kloppen. Iets wat jouw drive geeft of gaf?

Nadia Zerouali
Caroline Steel bijvoorbeeld, die vind ik echt… en als ik haar boeken lees over duurzaamheid, de stad, de stad voeren. Of als ik de boeken van Imke de Boer lees. Dat zijn absoluut mensen die mij echt inspireren en ook helpen om hierin door te blijven gaan. En ook denken van: nee, we gaan dit met elkaar kunnen oplossen, want we hebben elkaar hierin gezorgd dat we hierin verzeild zijn geraakt en we komen er ook wel weer uit.

In hoeverre zij mij dagelijks drive geven, dat weet ik niet. Maar het zijn absoluut wel motivatoren. Zoals Claudia Roden, de kookboekenschrijfster, mij echt inspireerde om kookboeken te gaan schrijven en dit pad in te slaan, zijn dit wel de andere vrouwen door wie ik geïnspireerd blijf.

Maar daarnaast zijn er zoveel mensen met wie ik werk…

Marieke Eyskoot
Dat voel ik hoor. Dat vind ik ook altijd zo lastig.

Nadia Zerouali
Ja, er zijn echt gewoon heel veel, vooral vrouwen merk ik, met wie ik werk en die ik tegenkom in mijn leven.

Marieke Eyskoot
Waardoor ik wel echt zoiets heb van: ja, als wij met elkaar blijven optrekken…

Een duurzame droom. Iets wat je in de toekomst zeker nog wil gaan doen, of waarvan je graag wil dat het heen gaat. Iets waar je misschien trots op bent, wat je vaker gaat doen, kan van alles zijn.

Nadia Zerouali
Nou ja, waar ik voor ga, zeg maar wat mij drijft, is wel echt dat ik hoop dat de generaties na ons nog steeds ook kunnen leven. Ik weet niet of dat op deze manier moet, ik weet niet of wij beter af zijn door in zogenaamde luxe van deze tijd te leven, maar als dat niet zo is, is het ook oké.

Maar ik wil niet degene zijn die er nog meer aan bijdraagt dan dat we al doen. Misschien is dat wel het meest: dat ik heel erg hoop dat we samen kunnen gaan leven. Dat we wel lessen gaan leren uit de geschiedenis en van waar we nu mee bezig zijn.

Dat ik eigenlijk… we zijn nu omringd door al die mooie ramen. En ik ben echt opgegroeid met mijn moeder die uit het raam brood uitdeelde aan de kinderen in de buurt. En dat al die kinderen dan hadden: “Mama Dila, mag nog een stukje brood? Mag nog een stukje brood?” En dat het dus helemaal niet uitmaakte dat mijn moeder helemaal niet goed Nederlands sprak en een hoofddoek op had en de enige Marokkaanse moslima in de buurt was. Zij had heel lekker brood en dat bracht die hele buurt bijeen en samen. En dat hoop ik eigenlijk.

En dat dat dan of dat dan met brood is en uit een raam in een wijk in Winterswijk… dat hoeft allemaal niet. Maar dat gevoel van: dat we met elkaar, voor elkaar. Daar hoop ik op.

Marieke Eyskoot
Ik ook. Ik wil dat ook heel graag. Ja, dat brood wil je ook.

Maar ook voor het schetsen van dat beeld. Dat voelt toch wel als een pad om te gaan. En je keuzes een beetje aan te schaven. Zo van: deze keuze die ik maak, draagt dat bij aan zo’n wereld of juist niet?

Nadia Zerouali
Precies. En daarom is het voor mij altijd heel logisch wat ik allemaal doe. Voor anderen lijkt het: wat heeft het een nou te maken met het ander? En voor mij is eten de spil, dat wat ons mens maakt. Maar wat ons mens maakt of wat wij zijn, is die samenleving.

Marieke Eyskoot
Is dit ook de reden voor jou geweest om je met voeding te gaan bezighouden?

Nadia Zerouali
Ja, ik denk het wel. Maar echt terugkijkend. Nu als vrouw van 48 terugkijkend op dat kleine kind. Maar ik denk absoluut dat mij dat getekend heeft. Dat ik gewoon letterlijk gezien heb wat eten doet en wat eten voor elkaar kan boksen.

Marieke Eyskoot
Ja, fantastisch. Ik wil nu ook in voeding. Nou, dat doe ik natuurlijk ook wel een klein beetje, maar prachtig.

Het doet me ook wel denken, want wij vragen onze gasten altijd om een vraag door te geven aan een volgende. Jij hebt een vraag gekregen van acteur Tekla Reuten. Die ook wel te maken heeft met dit soort keuzes. Wat doe je dan wel en niet en wat draagt bij? Dus we luisteren even naar Tekla.

Tekla Reuten
Ja, Nadia. Ik vind je een inspirerend mens en aanstekelijk mens. En ik weet een beetje wat je doet. En ik was heel erg benieuwd hoe jij… en dat is omdat ik me dus in mijn eigen vak dat ook afvraag… hoe je omgaat met je eigen authentieke ik, je eigen recept van wie je bent en waar je voor staat, versus commercialiteit. Hoe je daarmee omgaat. Want ik begrijp dat dat ook deels nodig is, maar hoe doe je dat dan en waar ligt de grens? Of waar voelt dat ook misschien, net als in mijn vak, soms een beetje schimmig?

Nadia Zerouali
Echt super mooie vraag. Ja, het is inderdaad schimmig. Maar wat ik bijvoorbeeld probeer, is dat ik voor de publieke omroep werk, niet voor de commerciële omroep. Ik werk voor kranten, maar niet echt voor commerciële opdrachtgevers.

Maar daarnaast heb ik natuurlijk mijn eigen merk, wat zo’n commerciële… zoals je net zei. Maar daarin, in ons eigen merk of in mijn eigen couscousbar samen met Samira, kan ik wel mijn morele kompas leidend laten zijn in hoe ik dat zakelijke commerciële doe.

Ik ben daar… we hebben vetorechten op bepaalde dingen waardoor het ook echt niet gebeurt wat wij niet willen. Dus ingrediënten uit bezette gebieden bijvoorbeeld komen er bij ons gewoon niet in. Als het nou goedkoop is of leuk of hip of wat dan ook, dat maakt helemaal niet uit. Gaat gewoon niet gebeuren.

En ja, dus wat dat betreft zit ik in een soort luxe positie dat ik ook binnen dat commerciële toch nog steeds wel mijn eigen keuzes kan maken. Dus ik word niet gestuurd door andere mensen. En dat maakt dat ik echt wel gewoon me heel goed voel en echt achter mijn zakelijke, ook commerciële werk kan staan.

Zelfs als dat dus inderdaad ook bijvoorbeeld onderdeel zijn van een hele grote supermarktketen. En als ik dan met de grote systemen praat, kan ik bijvoorbeeld wat ik leer als ondernemer doorgeven aan de jongelui die ik train in programma’s van Low Food. Waardoor ik hen het eerlijke verhaal achter ons voedselsysteem kan vertellen van binnenuit.

Dus in plaats van dat ik daar een rozekleurig verhaal ophang over hoe stoer het is om een productlijn te hebben bij een A-merk, vertel ik ze alles over die trajecten. En dan denk ik: oké, dan is dat misschien mijn aandeel hierin.

Marieke Eyskoot
Ja, en je zit dus binnen in het systeem, waardoor je het daar ook kan veranderen. Zo zie jij dat, hè?

Nadia Zerouali
Letterlijk. Dat ik wanneer er dus dingen gebeuren in dat traject waar ik op kom, doordat ik een ondernemer ben, ga ik daarna gewoon bij de CEO aankloppen en zeg van: volgens mij hadden wij pas geleden een hele bijzondere avond met allemaal CEO’s over net positief. En dat we met elkaar allemaal duurzamer willen doen. En nu flik je me dit kunstje. Want ze verwachten niet dat iemand met wie ze dat soort gesprekken hebben, met wie ze aan tafel zitten, dat die eigenlijk een van hun leveranciers is.

Marieke Eyskoot
Dit kost ook wel veel energie, denk ik, om op al die verschillende niveaus waarop je werkt en op al die verschillende plekken steeds dit aan te gaan. Of geeft het jou juist heel veel energie?

Nadia Zerouali
Ja, het geeft me toch meer energie dan dat het me kost. Maar tegelijkertijd: zo’n keuze om in Winterswijk te gaan wonen en het ook af en toe een beetje rust te willen, is wel echt omdat ik eigenlijk altijd… overal waar ik op is er ook een soort strijd. Dus het is ook wel eens dat ik echt denk: maar moet het nou? Of dat nou een bestuursrol is of een leverancier of een training… er is altijd… ik kan nooit gewoon meegaan in een verhaal. Ik moet altijd weer alle kanten laten zien.

Marieke Eyskoot
De volgende gast waarvan ik het fantastisch zou vinden als je er een vraag aan zou willen doorgeven, is choreograaf en ook jurylid, acteur zelfs: Dan Keaty. Heb jij een vraag voor Dan? In Engels zou dat leuk zijn, zodat hij je vraag kan begrijpen.

Nadia Zerouali
Dan, are there foods you don’t eat anymore, or foods you eat, to be more accessible?

Marieke Eyskoot
Dus maakt Dan ook nog wel toegankelijke keuzes in zijn voedsel-leven? Lovely. We’re gonna find out. Dat ga ik aan Dan vragen als ik hem spreek. Ik ben heel benieuwd. Wil je het antwoord weten? Luister dan de aflevering met Dan Keaty.

We zijn wel zo’n beetje aan het eind gekomen. Is er iets waar je nu mee aan de slag gaat? Iets wat je misschien meeneemt of wat je nog mee wil geven?

Nadia Zerouali
Nou, misschien wel wat ik eigenlijk van jou heb geleerd. En dat is dat je de meeste impact ook in je eigen leven kan maken met dat wat je heel vaak en heel veel doet. Dus als je elke dag nog verse melk drinkt, vervang dat door een plantaardige. Of als je elke dag vleeswaren eet op je boterham, vervang dat door plantaardig. Dat je eetkeuzes die je dagelijks maakt, die je veel eet, die vervangt door een plantaardige keuze. Dat je daarmee heel veel impact maakt en je leven nog steeds heel lekker is. Die heb ik van jou en dat vind ik wel een hele mooie om door te geven.

Marieke Eyskoot
Heel erg bedankt, lieve Nadia, voor alles wat je mij leert en ons leert. Je hebt me heel veel gegeven. En heel veel om niet alleen over na te denken, maar juist ook mee heen te gaan leven. Het zijn eigenlijk dingen die je met je mee kan dragen. En die ook echt heel erg helpen om keuzes te maken. En dat is denk ik wat zo ongelooflijk veel invloed heeft op een betere wereld.

Nadia Zerouali
Jij dank je wel, Marike. Echt te leuk.

Marieke Eyskoot
Te leuk. Wat is de beste plek om jou te volgen als mensen nu denken: die Nadia die is te leuk? Instagram misschien?

Nadia Zerouali
Ja, maar ik vind het zo moeilijk. Social media.

Marieke Eyskoot
Ik volg jou daar graag, moet ik gewoon eerlijk toegeven.

Nadia Zerouali
Nou, in stories en op andere… Nou ja, dan mogen mensen naar Instagram. Dan is dat misschien het duidelijkste.

Marieke Eyskoot
Het is jouw naam, Nadia Zerouali, met een aantal underscores eronder. Maar als je dat opzoekt, dan vind je het. En ik zet het natuurlijk ook in de show notes. En best wel een aantal andere dingen ook. Die ga ik even mooi op een rijtje zetten.

Nadia Zerouali
Ja, we gaan een rijtje van die hele mooie Nederlandse specerijenmerken doen.

Marieke Eyskoot
Ja, heel goed. Dat gaan we zeker doen.

Dan was dit deze aflevering van Dit is een goede podcast voor een duurzamer leven. Vanuit de Hortus Botanicus in Amsterdam. Een van de oudste hortussen ter wereld. Met ook een collectie planten van over de hele wereld. Hier kun je echt heel goed zien hoe bijzonder, maar ook hoe kwetsbaar de natuur is. Wat planten ons allemaal kunnen leren en hoe onmisbaar ze zijn voor al het leven op aarde. Magische plek toch, Nadia?

Nadia Zerouali
Absoluut.

Marieke Eyskoot
Tot de volgende Goede Podcast en laat ons weten of je dat ook vindt, een beetje. Je kunt ons weten en een review achterlaten op Spotify, Apple, waar je ook luistert. Dat helpt echt heel erg. Zo vinden anderen ons veel makkelijker. En die kunnen dan ook meeluisteren. Wil je dus iets goeds doen, dan is dit misschien een kleine stap die je al kan zetten. Heel erg veel dank.

Misschien wil je iets vragen, misschien heb je een idee, feedback. Misschien ben je zelf nu dingen gaan doen. Misschien heb je tips gehoord. Ga je hiermee aan de slag. We willen het allemaal horen, heel graag. Stuur me een mail op goedepodcast.gmail.com of vind mij ook op Instagram at Marieke IJskoot.

Heel veel dank voor het luisteren en voor je steun voor een duurzamere wereld. Samen maken wij die massa die we nodig hebben om dat systeem te veranderen. Want we denken soms: we zijn maar één persoon, maar al die ene personen maken dus die enorme hoeveelheid, die samenleving eigenlijk. En die bestaat niet zonder jou als individu, dus dank je wel.

Deze podcast werd gemaakt door Max van Nieveld. Hij deed het geluid en het beeld, dus zonder hem hoorde of zag je überhaupt niks. Ruud Hermans gaf ons geweldig audio advies, dank je wel. Edmé Koorstra werkte aan de gave muziek die je hoorde. En Nadia kijkt zo van: “Hè, maar die ken ik.” Dat is mijn partner, inderdaad. Barbara van Amelsvoort en Willeke de Vlierhaar zijn de helden van de Hortus die dit mede mogelijk maakten. En ik deed de redactie en de productie en de presentatie.

Dus Nadia, dit was hem.

Nadia Zerouali
Oh, tot de volgende keer.

Marieke Eyskoot
Tot de volgende keer. Misschien maken we samen nog wel…

Nadia Zerouali
Inshallah.

Marieke Eyskoot
Inshallah.